Maria Dommer, het Liefdegesticht Endelhoven en de Maria Dommer Stichting (Deel 1)

44e jaargang (bladzijde 96) nr.3 / IN: Periodiek HKM

Plot

Maria Dommer, het Liefdegesticht Endelhoven en de Maria Dommer Stichting
Deel 1

Auteur: Michel van Schaik

Dit is de tekst zonder afbeeldingen: zie daarvoor de papieren editie.


In de geschiedschrijving over Freule Maria Dommer zullen de jaren 1835 en 1836 onverbrekelijk verbonden blijven aan de Maria Dommer Stichting in Maarssen. Veel Maarssenaren zullen ongetwijfeld weten wie Maria Dommer was. In de loop der jaren is over haar gepubliceerd in lokale en regionale bladen en ook in dit Periodiek. Toch is gebleken dat er ook mensen zijn die haar niet kennen, terwijl Maria Dommer van grote betekenis is geweest voor Maarssen. Voor dit eerste deel over de eerste 100 jaar geschiedenis van de stichting die haar naam draagt, heb ik vele bronnen geraadpleegd en hieruit een beknopt en zo correct mogelijk tijdsbeeld samengesteld, waaruit blijkt, dat zij van grote invloed is geweest op de ontwikkeling van de Rooms-Katholieke kerk, de zorg voor armlastige ouden van dagen en het onderwijs in Maarssen. Daar waar de vermeldingen strijdige informatie gaven, heb ik de meest overeenkomende feiten uit deze bronnen aangehouden. In een volgend Periodiek zal ik de periode van de Maria Dommer Stichting na 1943 beschrijven.

Maria Dommer
Maria Dommer stamt uit een oud Amsterdams geslacht (zie afbeelding 1). Voor 1578 hadden de ’Dommers’ zitting in de vroedschap (het bestuurscollege) van Amsterdam. Zij bewoonden ruim drie eeuwen geleden een buitenplaats aan de Amstel en exploiteerden toen een porseleinfabriek. Maria Dommer werd in 1790 in Amsterdam geboren. Zij was de dochter van Gerardus Lambertus Dommer (geboren 1757, overleden 11 maart 1818 en herbegraven in Maarssen op 25 juli 1833) en Alida Breughel (overleden 27 december 1832). De familie Dommer was welgesteld en de ouders van Maria kochten eind achttiende eeuw de buitenplaats Vechtoever in Maarssen (zie afbeelding 2).
Het leven van Maria Dommer en haar ouders werd sterk beïnvloed door de Bataafse Revolutie van 1794-1799 die een nieuw staatsbestel tot stand bracht in Nederland. De Bataafse omwenteling in 1795, als onderdeel van deze Nederlandse Revolutie, bracht meer respect voor de verschillende geloofsrichtingen met zich mee. Als gevolg hiervan begonnen, ook in Maarssen, de Rooms-Katholieken hun geloofsgemeenschappen te versterken en hun schuilkerken te vervangen door nieuwe bouwwerken. Ook werden nieuwe kloosters gesticht in de provincie Utrecht, waaronder de congregatie van Onze Lieve Vrouw te Amersfoort in 1822. Hierover later meer. De periode die volgde op de Bataafse Omwenteling werd gekenmerkt door uitbouw van de rooms-katholieke organisatie tot een hecht bolwerk als onderdeel van een verzuilde samenleving, ook wel de periode van het `Rijke Roomse Leven` genoemd.
De toenmalige Paus Pius VII gaf op 11 juli 1797 de familie Dommer het voorrecht om op de buitenplaats Vechtoever een huiskapel in te richten. De ongetwijfeld vrome Maria en haar ouders schonken veel geld aan het ‘Fonds van Algemene Weldadigheid’, nu het ‘Weldadig Fonds: A.A.C. Lehmann Fonds’ in Aerdenhout. Ook in het bijdrageboek van de R.K. Armen van Maarssen komt de naam van de familie Dommer regelmatig voor. Het mag duidelijk zijn dat de relatie tussen de familie en de pastoor van Maarssen erg goed was. Tijdens het pastoraat van Van Nooy, aartspriester van het district Utrecht, werd de huidige r.k. begraafplaats aangelegd naast de r.k. schuilkerk op Beresteyn. Maria Dommer heeft de aanschaf mogelijk gemaakt van een kerkklok in het torentje van deze kerk op Beresteyn. De klok, met vermelding Beresteyn en het jaartal 1833, hangt nu als kleine klok in de kerktoren van Maarssen. Een kleine klok/bel uit 1833 die ook in de kerk op Beresteyn heeft gehangen is nu aanwezig in de kapel van het woonzorgcentrum Maria Dommer (zie afbeelding 3).
In 1827 werd het verboden om nog langer te begraven in kerken zoals in de r.k. kerk St. Pancratius, nu de Nederlandse Hervormde Kerk aan de Kerkweg, gebruikelijk was. Pastoor Van Nooy overleed op 27 november 1832 op 67-jarige leeftijd. Hij werd bijgezet in het nieuwe priestergraf van het in 1828 in gebruik genomen r.k. kerkhof aan de Straatweg. Zijn voorgangers werden nog begraven in de toenmalige r.k. kerk Pancratius aan de Kerkweg. Uit het testament van pastoor Van Nooy uit 1820, vastgelegd door notaris L. Pissot, blijkt dat hij aan zijn “Hooggeachte vriendin mejuffrouw M. Dommer” een ivoren kruisbeeld van O.H. de Zaligmaker als gedachtenisgeschenk naliet. Dit massief ivoren crucifix is nog te zien in de kapel van het woonzorgcentrum Maria Dommer (zie afbeelding 4). In 1826 was Van Bijlevelt kapelaan in Maarssen. Mede op voordracht van Maria Dommer werd hij in 1833 pastoor in Maarssen als opvolger van Van Nooy.

De stichtingsbrief van het ‘Liefdegesticht Endelhoven’
In 1835, drie jaar na het overlijden van haar moeder, Maria was toen 45 jaar oud, besloot zij na overleg met de nieuwe pastoor Mgr. Van Bijleveldt de hofstede Endelhoven aan te kopen. Op 18 april 1835 werd deze hofstede gekocht van Jan van Andel, burgemeester van Vreeland. Het doel van Maria Dommer was Endelhoven te gebruiken voor de verzorging en verpleging van armlastige, oude vrouwen. Met het tekenen van de stichtingsbrief van het ‘Liefdegesticht Endelhoven’ op 4 mei 1836 werd ter ontlasting van het R.K. Armenbestuur (de r.k. diaconie van Maarssen) de hofstede Endelhoven een gesticht waarin zes oude vrouwen werden verzorgd en verpleegd. Op het portret van afbeelding 1 heeft zij de stichtingsbrief van 1836 in haar hand.
Endelhoven was een flinke hofstede met een groot stuk grond daar waar nu het Gemeentelijk Administratie Kantoor staat. In de handgeschreven stichtingsbrief werd het bestuur gesteld onder directie van de pastoor van Maarssen. Dit was toen pastoor Van Bijleveldt. Een kopie van deze handgeschreven stichtingsbrief is op afspraak in te zien in het archief van de Historische Kring. Hierin staat onder andere het volgende: “(…) tot verpleging en onderhoud der vrouwen zullen twee ongehuwde vrouwspersonen, van een onbesproken godsdienstig gedrag, door den pastoor voorgedragen en door de directie goedgekeurd, aangesteld worden, waarvan de eene als huishoudster zestig en de ander als dienstmaagd vijftig guldens voor hunne kleding genieten. Indien een dezer twee verzorgsters zich niet goed mogt gedragen, hetwelk aan het oordeel van de pastoor zal worden overgelaten, zal deze het regt hebben gemelde persoon het huis te doen verlaten en terstond eene andere aan de directie voordragen.”
Maria Dommer heeft toen ook leefregels opgesteld voor in Endelhoven opgenomen armlastige vrouwen (zie afbeelding 5).

De stichting na de dood van Maria Dommer.
Mademoiselle, ook wel freule Maria Dommer, overleed op 26 maart 1840 op vijftigjarige leeftijd. Zij werd op 31 maart 1840 bijgezet in het graf van haar ouders op de r.k. begraafplaats aan de Straatweg (zie afbeelding 6). Na de dood van Maria Dommer werd een Maria Dommer Stichting (ook wel Maria Stichting of Dommer stichting) in het leven geroepen. De leiding kwam in handen van pastoor Mgr. Van Bijleveldt.
Maria Dommer had aan haar familie weinig nagelaten. Zij had in 1838 haar neef Pieter Cranenburgh te Amsterdam als haar belangrijkste erfgenaam benoemd. Deze erfde onder andere de hofstede Endelhoven met een flink stuk grond en andere percelen erbij. Voorts werd een kapitaaltje aan de Stichting geschonken. Maria Dommer was wel zeer vrijgevig ten opzichte van de Rooms-Katholieke Kerk. Zo had zij, zoals reeds vermeld, meebetaald aan de aankoop van de kerkklok voor het torentje van de r.k. kerk op Beresteyn maar ook het orgel, op 13 september 1836 ingewijd, werd door “eene echt godsdienstige hand” ( Maria Dommer) geschonken. Aan het r.k. kerkbestuur schonk zij voorts een grote boerderij en zo bleef er weinig over voor haar neven en nichten. Het verhaal gaat dat die daarover nogal ontstemd zijn geweest en toen dit alles bekend werd gemaakt, schoot één der familieleden met een pistool een gat in het portret van Maria. De sporen hiervan zijn zelfs na de restauratie nog goed te zien op het schilderij dat nu hangt in het woonzorgcentrum Maria Dommer.

De congregatie Zusters van O.L. Vrouw te Amersfoort.
Na het overlijden van Maria Dommer ontstonden al snel moeilijkheden in het gesticht. De vrouwen weigerden onderdanigheid aan de huishoudster en pastoor Mgr. van Bijleveldt vond het toen raadzaam de stichting aan religieuzen toe te vertrouwen. Hiertoe werd een overeenkomst gesloten met de Congregatie van Zusters van O.L. Vrouw te Amersfoort.
De oorsprong van deze congregatie ligt in de periode 1819-1820 toen zeven jonge vrouwen toetraden tot de Congregatie O.L. Vrouw van Namen en Gent. Na hun postulaat en noviciaat keerden zij terug naar Nederland om zich te vestigen in Amersfoort. Daar richtten zij op initiatief van de pastoor van Culemborg , Mathias Waltt SJ (Societas Jesu), in 1822 de Congregatie O.L. Vrouw van Amersfoort op. Een belangrijke taak van deze zusters was het geven van onderwijs. Ook richtten zij een kostschool op. In 1840 gingen de zusters als zelfstandige congregatie verder. Op 1 augustus 1843 kwamen de eerste drie zusters naar Maarssen, naar het Maria Gesticht. Deze zusters namen de plicht op zich om naast de verpleging der vrouwen ook een bewaarschool (kleuterschool) en een naaischool op Endelhoven te beheren. In 1869 kreeg de congregatie toestemming om op Endelhoven een r.k. schooltje te beginnen. Gestart werd met 12 leerlingen en in 1870 was het aantal leerlingen gegroeid tot 72. De Congregatie van Zusters van Onze Lieve Vrouw heeft een grote rol gespeeld bij de ontwikkeling van de zorg en het onderwijs in Maarssen in de tweede helft van de negentiende eeuw.

Pastoor-deken Van Bijleveldt overleed op 1 juli 1877 en werd opgevolgd door pastoor Essink. Bij testament vermaakte pastoor Van Bijleveldt aan de parochie Maarssen de hofstede Endelhoven, die na de dood van Pieter van Cranenburgh in 1855 in zijn bezit was gekomen. In 1882 besloot het kerkbestuur Endelhoven te verkopen en werd Hoornoord (thans De Nonnerie aan de Langegracht 51) met twee arbeiderswoningen aan de Achterdijk (Nassaustraat) aangekocht. In 1883 werd in Hoornoord het werk van Maria Dommer door de congregatie voortgezet. Op 1 november 1883 was de verhuizing van de oude, armlastige vrouwen en zusters een feit. De naam ‘Liefdegesticht Endelhoven’ werd gewijzigd in ’Mariagesticht van de Maria Dommer Stichting’. Mede uit de opbrengst van de verkoop van de bezittingen van Maria Dommer en de bijdragen van parochianen en pastoor Essink werd de bouw mogelijk van een nieuwe rooms-katholieke kerk, de huidige Heilig Hartkerk. Op 11 oktober 1885 namen de katholieken hun nieuwe kerk in gebruik. In 1923 werd door de Maria Dommer Stichting het pand aan de Langegracht 52 bij het Mariagesticht getrokken.
In 1943 werd onder het pastoraat van Mgr. Rientjes het eeuwfeest gevierd. Vanaf 1943 werkten de Zusters van O.L. Vrouw uit Amersfoort tamelijk zelfstandig voor het Mariagesticht.
In een volgend artikel zal nader worden ingegaan op de ontwikkeling van De Maria Dommer Stichting in de periode na 1943.

Bronnen
Leeuwenberg, H. L. Ph. Kerk in zicht. Gids voor lokaal kerkhistorisch onderzoek in de provincie Utrecht (2000). Utrechts Archief i.s.m. de Stichting Stichtse Geschiedenis.
Moers, J. Ch. L. Notities in De Brug. 24 juli 1964.
Schaik, Mr. dr. Th. E. E. van. Toespraak over 150 jaar Maria Dommer Stichting.
Veldhuizen, J. van. Een Eeuw Heilig Hart Parochie Maarssen, 1885-1985 (1985). Maarssen.

Herdenkingsboekje 15 jaar Huize Maria Dommer.
Inventaris van het archief Maria Dommer Stichting. Opgesteld door A. Ettekhoven. Uitgave Rijksarchief Utrecht 1992.
Oude archiefstukken Maria Dommer Stichting.
Repertorium van Nederlandse zendings- en missiearchieven 1800-1960.
Wikipedia: Bataafse Revolutie.

Onderschriften afbeeldingen.
Afb. 1 Maria Dommer. Foto Bert de Ruiter.
Afb. 2 Het huidige Vechtoever. Foto Ria Tijhuis.
Afb. 3 Klok/bel uit 1833 geschonken door Maria Dommer aan de r.k. kerk te Beresteyn. Foto Bert de Ruiter
Afb. 4 Ivoren crucifix geschonken door pastoor Van Nooy aan Maria Dommer. Foto Bert de Ruiter
Afb. 5 Handgeschreven Leefregels voor de zes armlastige vrouwen van het gesticht. Foto Bert de Ruiter.
Afb. 6 Graf familie Dommer op de r.k. begraafplaats Maarssen.

Streamer
Met het tekenen van de stichtingsbrief van het ‘Liefdegesticht Endelhoven’ op 4 mei 1836 werd de hofstede Endelhoven een gesticht waarin zes oude vrouwen werden verzorgd en verpleegd.