Kunstcollecties in de Vechtstree - Kunst uit de Vechtstreek Deel 8

46e jaargang (bladzijde 152) nr.4 / IN: Periodiek HKM

Plot

Kunst uit de Vechtstreek Deel 8

Kunstcollecties in de Vechtstreek

Jaap Versteegh

In de afgelopen zeven afleveringen van het Periodiek van de Historische Kring Maarssen heb ik geschreven over verschillende vormen van kunst in de Vechtstreek. Zo heb ik aandacht besteed aan schilderijen, beelden, grafiek en verschillende vormen van kunstnijverheid, de ene keer gemaakt door kunstenaars uit de buurt, de andere keer met de Vechtstreek als onderwerp. Sommige van deze kunstwerken zijn te vinden in de collectie van mijn eigen kunsthandel Pygmalion, maar in de meeste gevallen waren ze afkomstig uit andere kunstverzamelingen. De Vechtstreek is een welvarende streek met een gevarieerd cultureel aanbod, waar men veel kunstcollecties kan vinden, soms verborgen achter slot en grendel, maar in veel gevallen ook voor iedereen te zien.

Collectie Gemeente Stichtse Vecht
Als inwoners van de gemeente Stichtse Vecht hebben wij onze ‘eigen’ gemeentelijke kunstcollectie. Hiermee bedoel ik niet alleen de kunstwerken die zich buiten in de openbare ruimte bevinden, waaronder meerdere beelden, zoals het prachtige oorlogsmonument van Marian Gobius (1910-1994) voor het gemeentehuis in Maarssen, maar ook vele tientallen schilderijen, tekeningen, prenten en meubelstukken die zich her en der in gemeentelijke kantoren bevinden. Dit is een indrukwekkende verzameling. In 2011, toen de gemeentes Maarssen, Breukelen en Loenen aan de Vecht werden samengevoegd, werd mij gevraagd de kunstcollecties van deze gemeentes te inventariseren en te taxeren. Er bleken niet alleen verschillende werken van bekende schilders als Nicolaas Bastert, Evert-Jan Ligtelijn en Willem van Leusden te hangen, maar ook diverse bronzen beelden te staan van vooraanstaande hedendaagse kunstenaars als Gabriel Sterk en Charles Dumernit. Deze beelden stamden nog uit de tijd van de ‘contraprestatie’. Het was grappig om te zien dat veel gemeenteambtenaren deze werken amper als ‘kunst’ beschouwden. Tijdens mijn inventarisatie werd meestal gewezen op ingelijste reproducties aan de muur, terwijl de genoemde beelden vaak onder het stof verscholen stonden in een hoekje naast een kast of zelfs dienden als kapstok. Uit oude inventarisatielijsten bleek dat er ooit meer kunstwerken geweest moesten zijn dan ik kon traceren, maar desondanks was het nog een aanzienlijke collectie. Deze collectie is destijds op mijn advies grotendeels in beheer gegeven aan het Vechtstreekmuseum. Helaas wordt dit gemeentelijk kunstbezit slechts zelden getoond. Bovendien las ik in de VAR dat de gemeente van plan is sommige van deze werken te verkopen. Ik hoop dat de gemeente zich hierbij goed laat adviseren.

Kasteelmusea
Andere openbare kunstcollecties zijn te vinden in verschillende kasteelmusea, zoals in het slot Zuylen, kasteel Sypesteyn en kasteel De Haar. Ook hier verdwijnt er af en toe iets. Dit jaar is in Slot Zuylen uitgebreid herdacht dat in 1977 een groot deel van de wapencollectie van het kasteel werd ontvreemd. De buit bestond uit degens, dolken, geweren en pistolen die in veel gevallen al eeuwen in het bezit waren van de familie Van Tuyll van Serooskerken. Dankzij een oplettende handelaar in antieke wapens en een bruikleengever zijn enkele zwaarden onlangs teruggevonden en sinds kort weer te zien in het museum.
In kasteel Sypesteyn is eveneens een mooie collectie te bewonderen, maar ook hier heeft enkele jaren geleden een grote kunstroof plaatsgevonden. In 2002 namen dieven drie bijzondere klokken mee uit Sypesteyn, waaronder een exemplaar uit de tijd van de Franse Revolutie, voorzien van een dubbele tijdsaanduiding, waarvan er wereldwijd slechts vier bekend zijn. Helaas zijn deze klokken tot op heden nog niet teruggevonden.
Hoogtepunten in de collectie van kasteel De Haar in Haarzuilens zijn drie wandtapijten uit de reeks 'De Verlossing van de Mens' uit het begin van de zestiende eeuw, gemaakt in het atelier van Pieter van Edingen van Aelst. Hun betekenis en artistieke kwaliteit zijn onvergelijkbaar met die van enig ander tapijt in Nederlands bezit. Daarbij zijn de tapijten cruciaal in de beleving van de recentelijk met veel zorg gerestaureerde interieurs van De Haar. Dit ensemble als geheel, bijeengebracht door baron Etienne van Zuylen en zijn echtgenote Hélène de Rothschild, is kenmerkend voor de 'Goût Rothschild'. Met steun van de Vereniging Rembrandt heeft men deze wandtapijten kunnen behouden voor kasteel De Haar.

Collectie Goudstikker
Waarschijnlijk is Nijenrode het eerste kasteel in de Vechtstreek waar men in verband met een kunstcollectie aan zal denken. Dat heeft vooral te maken met de gerenommeerde joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker, die Nijenrode in 1930 kocht. In zijn collectie met een waarde van, omgerekend naar de huidige valuta ruim honderd miljoen euro, bevonden zich veel werken van zeventiende-eeuwse meesters als Jan Steen, Salomon van Ruysdael en Adriaan van Ostade. Goudstikker stelde kasteel Nijenrode, waar hij een deel van zijn collectie in onderbracht, open voor publiek om ook mensen die nooit een kunsthandel binnenkwamen kunst te laten zien. Hij organiseerde tentoonstellingen in het Rijksmuseum en het Stedelijk Museum Amsterdam en liet in Nijenrode geregeld muziekgezelschappen opdraven voor benefietconcerten waar de fine fleur van het interbellum zich graag vertoonde. Zoals bekend kwam Goudstikker in 1940 om het leven tijdens zijn vlucht voor de nazi’s en viel zijn miljoenenbezit grotendeels in handen van rijksmaarschalk Göring. Na de oorlog belandde het merendeel in diverse Nederlandse musea. Tien jaar geleden is een groot deel van de collectie Goudstikker weer overgedragen aan de erven Goudstikker, maar nog niet alles en er wordt nog steeds geprocedeerd.

Collectie Paarlberg
Een andere bijzondere kunstverzameling is de ‘Collectie Bolenstein’. Onder deze titel werd in 2000 een mooi koffietafelboek gepubliceerd, waarin een overzicht werd gegeven van de kunstwerken in het bezit van de vastgoedhandelaar Jan-Dirk Paarlberg, eigenaar van ridderhofstad Bolenstein in Maarssen. Alhoewel de afgebeelde werken lang niet allemaal meesterwerken zijn, omvat de lijst van de kunstenaars veel bekende namen, zoals Edgar Degas, Henry Matisse, Pierre Auguste Renoir en Pierre Bonnard. En met maar liefst acht kunstwerken van Pablo Picasso heeft deze collectie een bijzondere allure. De collectie was nooit in het openbaar te bekijken en gezien de situatie waarin Paarlberg zich nu bevindt, is het de vraag in hoeverre deze verzameling nog compleet is.

De slager Van Rijn
Zeker zo bijzonder als de Collectie Bolenstein was de particuliere kunstverzameling van de heer Van Rijn, die woonde in het voormalig gemeentehuis van Oud-Zuilen en lange tijd in Utrecht aan de Vismarkt een exquise slagerij had. Zijn kunstcollectie omvatte minder grote namen dan de verzameling van Paarlberg, maar zijn kunstwerken waren bijna allemaal van kwalitatief en artistiek hoog niveau. Ik herinner mij een klein zelfportret van Isaac Israëls en een groot schilderij van een bouwput van George Hendrik Breitner; werken die iedere Nederlandse museumdirecteur graag zou willen bemachtigen. Bovenal was de heer Van Rijn gespecialiseerd in de Amsterdamse Joffers, zoals Coba Ritsema, Nellie Bodenheim, Marie van Regteren Altena, Lizzy Ansingh, Jo Bauer-Stumpf en Betsy Osieck. Dit was een groep kunstenaressen die aan het eind van de negentiende eeuw studeerde aan de Rijksacademie van beeldende kunsten in Amsterdam. De schilderessen raakten bevriend en exposeerden samen. De collectie kunstwerken die Van Rijn van deze dames bezat was uniek en zijn olieverfschilderij voorstellende een grote paars-roze azalea is het mooiste schilderij dat ik ooit van Coba Ritsema zag.

Kunsthandelaren
Buiten deze particuliere verzamelaars is de Vechtstreek ook altijd rijk geweest aan kunsthandelaren en daarmee doel ik niet alleen op handelaren in beeldende kunst. In Breukelen is de onderneming van Jacob J. Roosjen gevestigd. Hij is gespecialiseerd in antiek zilver en is sinds 1989 Register Taxateur in gouden en zilveren werken. Zijn verkoopcollectie omvat voornamelijk Nederlands zilver uit de zeventiende en achttiende eeuw, aangevuld met zilveren en gouden voorwerpen van hoogwaardige kwaliteit uit andere landen en eeuwen.
Begin deze eeuw was in de voormalige ridderhofstad Oudaen gelegen aan de Vecht bij Breukelen korte tijd Rob Kattenburg gevestigd. Kunsthandel Rob Kattenburg is expert in maritieme oude kunst en zijn specialisme omvat voornamelijk Hollandse en Vlaamse schilderijen, tekeningen en grafiek uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw met scheepvaart en cartografie als onderwerp. Zijn steeds wisselende collectie omvat schilderijen, tekeningen en grafiek van grote meesters als Willem van de Velde en Ludolf Backhuysen.
Toen ik eind vorige eeuw in Maarssen kwam wonen, had Bertus Borkus een kunsthandel in Breukelen. Kort daarna verhuisde hij naar het koetshuis van de buitenplaats Vechtoever. Zijn collectie bestond voornamelijk uit werk van Nederlandse schilders uit de twintigste eeuw die zich lieten inspireren door het Franse impressionisme en expressionisme. Hij typeerde deze kunstenaars als ‘kleine meesters’, maar het waren in feite minder bekende grote meesters, zoals Jan van Heel, Otto B. de Kat en Paul Hugo ten Hoopen, veelal docenten aan de Amsterdamse Rijksacademie, destijds de beste kunstopleiding van ons land.
De aanwezigheid van deze culturele rijkdom zorgt ervoor dat mijn vrouw en ik ons al jaren thuis voelen in de Vechtstreek. De mooiste collectie biedt vanzelfsprekend de natuur. ‘Natura Artis Magistra’; de natuur is de leermeesteres van de kunst. Zoals ik in het eerste artikel van deze serie over kunst in de Vechtstreek reeds schreef: ‘Het is het water waarop we varen, waarin we zwemmen en waarop we schaatsen en dat mij altijd weer weet te verleiden’. Het licht op het water, het geluid van het water. Dat is de ultieme schoonheid van de Vechtstreek. Dat is geen kunst, dat is echt!