Veranderingen in de afgelopen 50 jaar. Maarssen in vogelvlucht.

49e jaargang (bladzijde 130) nr.4 / IN: Periodiek HKM

Plot

Maarssen in vogelvlucht: veranderingen in de afgelopen 50 jaar
Lotte Kwakman
Arjan van Weele
Inleiding
De afgelopen 50 jaar is Nederland sterk veranderd en Maarssen veranderde mee. De sterke groei van het aantal inwoners leidde tot de komst van een groot aantal nieuwbouwwijken. Het aantal bedrijven nam eveneens toe. Eén en ander had grote gevolgen voor het aanzien van Maarssen. Dit overzichtsartikel beschrijft enkele belangrijke ontwikkelingen die sinds de oprichting van de Historische Kring Maarssen in 1972 hebben plaatsgevonden. De inhoud is gebaseerd op enkele statistieken die wij hebben geraadpleegd. Voor een ander deel is zij ontleend aan koffietafelgesprekken, die met 14 seniore Maarssenaren zijn gevoerd.
Maarssen: 50 jaar in vogelvlucht
Wie de plattegrond van Maarssen beziet stelt vast dat de totale oppervlakte van de gemeente in de afgelopen 50 jaar sterk is afgenomen. Tegelijkertijd nam de bevolking enorm toe. De toename van 15.000 naar bijna 40.000 inwoners werd mogelijk door de komst van een aantal nieuwbouwwijken, waarvan Maarssenbroek uitgroeide tot de grootste. 1) De toename van de nieuwbouw binnen en buiten Maarssen-Dorp en de integratie van Maarssen in de gemeente Stichtse Vecht zette druk op het dorpse karakter van de gemeente. Dit kwam tot uitdrukking in veranderingen in het sociale en culturele leven. Het aantal verenigingen liep sterk terug. Daarnaast verdwenen in de loop der jaren verschillende podia voor kunst en cultuur. Hieronder lichten wij één en ander toe aan de hand van enkele cijfers.
Maarssen bestond in 1972 uit Maarssen-Dorp, Maarssenbroek, (Oud-)Maarsseveen, Oud-Zuilen, Tienhoven, Molenpolder en een deel van Westbroek en telde in die tijd 14.885 inwoners. 2) De totale oppervlakte van de gemeente besloeg destijds 3.200 hectare. 3)
Op 1 januari 2011 werd Maarssen met een aantal gemeenten samengevoegd tot de gemeente Stichtse Vecht. 4) Hiermee kwam een eind aan haar zelfstandigheid en veranderden de gemeentegrenzen. De oppervlakte van Maarssen werd met de helft teruggebracht tot 1.606 hectare. Hiervan is 1.390 hectare land en 216 hectare water. Met haar 39.095 inwoners vormt Maarssen de grootste woonkern van de gemeente Stichtse Vecht (65.101 inwoners). 5) De inwoners van Maarssen zijn voor 80% autochtoon. Van de resterende inwoners hebben 10% een westerse achtergrond en 10% een niet-westerse achtergrond.
Eind 2020 waren 15.790 Maarssenaren woonachtig in het dorp. Het merendeel van de inwoners van Maarssen blijkt woonachtig in Maarssenbroek (ongeveer 20.000 inwoners). Kijken we naar de leeftijdsopbouw van de gehele gemeente, dan valt op dat zo’n 18.500 inwoners (48%) ouder zijn dan 45 jaar.
Maarssen kende in 1972 een gemiddeld bruto-jaarinkomen van omgerekend € 8.118,00. Dit was in 2020 gestegen tot € 35.000,00. Maarssen komt daarmee op de zesde plaats in de gemeente Stichtse Vecht. Ter vergelijking: Oud-Zuilen komt met € 44.900,00 op de eerste plaats en Maarssenbroek heeft de twaalfde positie met een gemiddeld jaarinkomen van € 26.700,00. Op slechts enkele kilometers afstand bestaan er in Maarssen en omgeving kennelijk grote inkomensverschillen.
Anno 2022 woont 34% van de Maarssenaren in een huurwoning. 66% van de Maarssenaren heeft de waarde van hun koopwoning sinds 2013 sterk zien stijgen: de gemiddelde woningwaarde steeg van € 251.776,00 in 2013 naar € 314.347,00 in 2020.
In 2020 kende Maarssen 3.395 bedrijfsvestigingen waarvan de meeste actief zijn in de zakelijke dienstverlening, handel en horeca. Interessant is dat de criminaliteit in Maarssen de laatste jaren is afgenomen. Het aantal geregistreerde misdaden daalde van 2.089 in 2012 naar 1.431 in 2020.
Maarssen is de afgelopen 50 jaar dus enorm veranderd. Het aantal inwoners verdrievoudigde bijna. Dit heeft grote invloed gehad op het dorpse en agrarische karakter. De gemeente ging in oppervlakte terug en verloor haar zelfstandigheid toen het bestuurlijk opging in de nieuwe gemeente Stichtse Vecht.
Bestuurlijke structuur
Het oordeel van de Maarssenaren over de bestuurlijke kwaliteit in de afgelopen 50 jaar is dat deze over het algemeen matig is geweest. Besluitvorming in de gemeente werd en wordt gekenmerkt door een sterk politiek karakter, waarbij het belangrijker was wie men kende dan wat men inhoudelijk ter tafel kon brengen. In 1972 telde de gemeenteraad 15 zetels die verdeeld waren over 6 partijen. Eén van de deelnemers aan de discussie karakteriseerde de besluitvorming als volgt: ‘Met een fles jenever kon je in de zeventiger jaren veel bereiken’. Enkele ondernemers wisten dit en begrepen dat zij, als zij hun ondernemersplannen wilden realiseren, deel moesten nemen aan het politieke bestuur. Het viel in de regel niet mee om alle politieke neuzen rond welk onderwerp dan ook in één richting te krijgen. Als voorbeeld noemt men de besluitvorming rond de komst van Maarssenbroek. Men zag in het algemeen de noodzaak van de uitbreiding van de gemeente wel, maar men voorzag niet in een goede integratie van de nieuwe bewoners. Maarssen en Maarssenbroek hebben tot op deze dag behalve het bestuur weinig gemeen. Reden waarom men in Maarssen-Dorp vaak verwijst naar ‘de overkant’ als men het over Maarssenbroek heeft.
In 1972 was het dorpscentrum gelegen rond de Kaatsbaan. Met de komst van Maarssenbroek en Bisonspoor heeft de Kaatsbaan haar functie als centrum/winkelgebied geleidelijk aan verloren. 6) Reden waarom veel Maarssenaren voor (heren)kleding, boeken en schoenen hun heil elders zoeken. De gemeente is nooit in staat gebleken een eenduidige, langetermijnvisie voor het gebied rond de Kaatsbaan te ontwikkelen en uit te voeren. Hierdoor ontbreekt het Maarssen-Dorp aan een herkenbaar dorpscentrum.
De komst van de nieuwe fusiegemeente Stichtse Vecht leidde tot een gemeenteraad met 33 leden, thans verdeeld over 10 politieke partijen. Deze politieke versnippering heeft evenmin positief uitgewerkt op de consistentie van het gemeentelijke beleid en bestuur, getuige de vele wisselingen in politieke en bestuurlijke posities door de jaren heen.
Gemeentelijke tarieven
Uiteraard is in de vijftig jaar sinds de oprichting van de Historische Kring Maarssen het leven aanzienlijk duurder geworden. De gemeentelijke tarieven zijn sterk verhoogd en ook in aantal sterk uitgebreid. De afvalstoffenheffing bedroeg in 1972 f 160,00 (als je minder dan een halve m3 afval aan te bieden had), daar waar je nu € 212,89 betaalt (éénpersoons huishouden), dan wel € 322, 56 (voor een meerpersoonshuishouden). Voor trouwen op Goudestein werd f 60,00 tot f 85,00 in rekening gebracht, waar je nu € 645,00 voor een trouwplechtigheid betaalt. 7) Je hebt nu wel meer mogelijkheden bij de keuze van de trouwambtenaar. Natuurlijk zag een aantal nieuwe belastingen het licht: wij noemen hier de (water)toeristenbelasting, de forensenbelasting, de parkeerbelasting (Scheendijk), de terrassenbelasting en de Bedrijven Investerings Zonebijdrage (BIZ).
Een vergelijking tussen de huidige bijdrage woonbelasting op basis van de WOZ-waarde (2022) en de regeling in 1972 is niet goed mogelijk. In 1972 hanteerde de gemeente voor het bepalen van de woonlasten een volledig afwijkende methodiek.
Bebouwde omgeving
Sinds de jaren zeventig is de bebouwde omgeving van Maarssen sterk veranderd. Deze veranderde met name door de komst van een aantal grote nieuwbouwwijken. Daarnaast is een aantal markante gebouwen in de loop der jaren verdwenen. Nadat in de periode 1960-1970 de Staatsliedenbuurt en het Zeeheldenkwartier waren gebouwd (langs de Dr. Plesmanlaan en de Kennedylaan), volgde in de jaren zeventig Maarssenbroek, waar diverse wijken voortvarend uit de grond werden gestampt. Eerst zagen Bloemstede en Boomstede het licht. Er zouden nog vele wijken volgen. Er kwam ook een grootschalige winkelvoorziening in de vorm van winkelcentrum Bisonspoor. Het gevolg van de komst van Maarssenbroek was dat de vele boerderijen langs de Maarssenbroeksedijk en de bijbehorende hooi- en weilanden geheel verdwenen. In de jaren die volgden, werden verspreid door het dorp nog vele andere woningbouwprojecten gerealiseerd, zoals Zandweg-Oostwaard, de Componistenbuurt, Zogwetering, de Reizende Man en De Hoge Bruglocaties. Het meest recente omvangrijke bouwproject, gestart in 2007, is de bouw van de wijk Op Buuren in oud-Hollandse stijl met een grote verscheidenheid aan woningen en appartementen.
Daarnaast zijn als gevolg van (ver)nieuwbouw tal van markante gebouwen uit het Maarssense beeld verdwenen. Wij verwijzen hier naar het artikel Verdwijnpijn Deel 1 elders in deze editie.
De Maarssense middenstand
In de jaren zeventig was er nog sprake van een overvloedig winkelbestand. Maarssen-Dorp kende diverse bakkerijen, slagers en kruideniers. Dit waren van oudsher familiebedrijven die overgingen van vader op zoon. Voorbeelden zijn de familie Ros, die op de Kaatsbaan een melkhandel hield, welke later werd omgebouwd tot een kruideniers- en delicatessenzaak en de familie De Graaff, eigenaar van enkele winkelpanden op de Kaatsbaan, die actief was op het gebied van woningtextiel, bedtextiel en heren- en damesmode. Binnen deze familiebedrijven werkten de kinderen mee om bestellingen weg te brengen, dan wel in de winkel klanten te bedienen of schoon te maken. De komst van het grootwinkelbedrijf (eerst Klarenbeeks Supermarkt en De Gruyter, later Albert Heijn, Dirk van den Broek, Aldi, en sinds enkele jaren Vomar) leidde tot druk op de kleine familiebedrijven en een sterke vermindering van het winkelaanbod. De grootwinkelbedrijven en de komst van Bisonspoor leidden ertoe dat de kleinere winkels in het dorp het loodje legden.
Verenigingsleven en recreatie
Maarssen kende een bloeiend verenigingsleven. Men ontmoette elkaar op zondag in de kerk en door de week in tal van verenigingen, waarvan een groot aantal is verdwenen. Daarnaast heeft een aantal nieuwe verenigingen het licht gezien waaronder de bloeiende Maarssense Hockey Vereniging (MHV). 8)
Voor het verenigingsleven was een belangrijk ontmoetingspunt café Ome Klaas aan de Langegracht, waar men niet alleen kon kegelen, maar ook kon genieten van toneel- en theatervoorstellingen. Dat kon men ook in Verenigingsgebouw Concordia en in ’t Zand. Een heel verschil met de tegenwoordige tijd: Maarssen heeft op dit moment geen theater beschikbaar.
Een belangrijke ontwikkeling op het gebied van recreatie was de ontwikkeling van camping annex bungalowpark De Wilgenplas. Dit werd opgezet voor de werknemers van enkele grote bedrijven in Utrecht (waaronder DEMKA en Werkspoor). Op de Wilgenplas kon men even de drukte van de stad ontvluchten en genieten van het schitterende Maarssense buitengebied. Afhankelijk van de tijd van het jaar kon men daarnaast genieten van de jaarlijkse komst van circus Toni Boltini en de kermis op het Pieter de Hooghplein. Het circusleven is de afgelopen decennia, onder meer door het verbod op het houden van exotische dieren, vrijwel verdwenen. De kermis werd verplaatst naar het terrein bij de Maarsseveense plassen, waardoor deze tot een grootschalig evenement kon uitgroeien.
Conclusie
Maarssen heeft als zovele middelgrote gemeenten in Nederland in 50 jaar natuurlijk niet aan de ontwikkelingen kunnen ontkomen. De grootschalige nieuwbouw en vernieuwbouw had met de groei van de bevolking, die daarmee gepaard ging, grote invloed op het dorpse karakter van de gemeente, waar een beperkt aantal gevestigde families en ondernemers het van oudsher voor het zeggen hadden. De groei van de gemeente stelde hogere eisen aan het gemeentebestuur, dat hieraan lang niet altijd kon voldoen. Politieke instabiliteit en bestuurlijk opportunisme waren het gevolg, resulterend in een gebrekkige langetermijnvisie op winkelaanbod, mobiliteit en infrastructuur. Mede hierdoor zijn in de loop der jaren enkele markante, gezichtsbepalende gebouwen uit het dorpsbeeld verdwenen. De tweedeling tussen Maarssen-Dorp en Maarssenbroek behoeft in de toekomst meer aandacht.
Begin jaren zeventig deed het gemeentebestuur veel moeite om haar inwoners goed te informeren over de ontwikkelingen die speelden. Jaarlijks gaf men een gemeentegids uit die een goed overzicht verschafte van de gemeentelijke structuur, plannen, bedrijvigheid, cultuur en verenigingsleven. Ieder kwartaal viel het contactblad ‘Kijk op Maarssen’ bij iedere inwoner in de bus, waarin men verslag deed van lopende zaken. Het is zeer spijtig dat deze informatiebronnen niet meer beschikbaar zijn. De huidige online-omgeving van de gemeente Stichtse Vecht zou hier naar onze mening veel van kunnen leren!
Noten
1. Zie het artikel over de komst van Maarssenbroek elders in deze editie.
2. Waarvan 7443 mannen en 7442 vrouwen (Bron: CBS, dd. 29 maart 1973).
3. Gids voor Maarssen, 1970, p4.
4. Als wij hierna over Maarssen spreken, bedoelen wij Maarssen in brede zin, zoals beschreven in de alinea hiervoor.
5. Zie https://allecijfers/woonplaats/maarssen?#bevolking zoals geraadpleegd op 17 januari 2022.
6. Zie ook het artikel over ‘Ontwikkelingen en veranderingen op de Kaatsbaan’ in deze editie.
7. Ook kan men nu een keuze maken uit 26 verschillende trouwlocaties.
8. De veranderingen in het Maarssense verenigingsleven worden uitgebreid belicht in de volgende editie van het Periodiek.