NATUUR voor RECREATIE: De nieuwe bestemming van de polder. Het ontstaan en de ontwikkeling van de Bethunepolder (deel 3)

45e jaargang (bladzijde 63) nr.2 / IN: Periodiek HKM

Plot

Het ontstaan en de ontwikkeling van de Bethunepolder Deel 3 [zie opmaak 2018-1]
NATUUR voor RECREATIE: De nieuwe bestemming van de polder

Auteur: Clan Visser ’t Hooft
met medewerking van Co Grootendorst

Inleiding
In de twee voorgaande artikelen is de geschiedenis van de Bethunepolder geschetst vanaf de beslissing om de veengronden, oorspronkelijk behorend tot het erfgoed van de Rooms-Katholieke kerk van Utrecht, droog te malen voor agrarisch gebruik (Melk voor Visch) tot aan het besluit de Bethunepolder te betrekken bij het realiseren van een omvangrijk natuurgebied ten noorden van de stad Utrecht, het Noorderpark (Natuur voor Melk). Dit derde artikel beschrijft het moeizame proces van overleg om tot een uitvoerbaar plan voor herinrichting te komen en de uiteindelijke herinrichting van de polder, die na vruchtbaar overleg tussen provincie en bewoners, tot stand kwam in 2015. Het totale proces heeft dus vijftien jaar in beslag genomen…

Kommer en kwel in de polder
Afgezien van de herinrichting van het Noorderpark, waarin de Bethunepolder een vooraanstaande plaats innam als recreatie- en natuurgebied, kreeg de polder ook nog te maken met een groeiend aantal Europese en landelijke richtlijnen. Telkens dook er weer een nieuwe maatregel op. De bewoners raakten langzaam maar zeker het spoor bijster. Om te beginnen was er de Europese Kaderrichtlijn Water die vanaf 2000 van kracht was: aandacht voor water als ecosysteem voor gezond en schoon water. Vervolgens bleek de Bethunepolder deel uit te maken van de Ecologische Hoofdstructuur, een plan om landelijk een samenhangend netwerk van natuurgebieden aan te leggen, opdat flora en fauna niet in de verdrukking zouden komen door de verstedelijking. De Bethunepolder zou daarin een centrale rol spelen als laagveenmoeras. Daarna kwamen de nota Natura 2000 en de Vogelrichtlijn op de proppen waaraan de polder ook moest voldoen … Kortom, eisen ten aanzien van natuurontwikkeling in de polder stapelden zich almaar op.
De bewoners voelden zich een speelbal in het strijdperk van diverse beleidsmakers en besloten tot actie over te gaan. Tot op dat moment waren er wel voorlichtingsbijeenkomsten geweest, maar een stem in het overleg hadden ze als bewoners niet! Dat was de reden dat in 2004 enkele bewoners het initiatief namen tot de oprichting van de Bewonersvereniging Belangen Bethune (BBB), ingeschreven bij de Kamer van Koophandel om zodoende een rechtspersoon te zijn waarmee rekening gehouden diende te worden. Onmiddellijk werden alle bewoners er lid van. Een bestuur trad aan en dat ging direct aan de slag om van zich te laten horen.

Polderen werkte niet
In 2006 werd het Ontwerp Watergebiedsplan Zuidelijke Vechtplassen gepresenteerd, waarvan de Bethunepolder deel uitmaakte. Een voorlichtingsavond was dringend nodig want opnieuw deden hardnekkige geruchten de ronde over het plan om de polder alsnog tot een waterbergingsgebied om te vormen. Wat nu werkelijk de visie was op de toekomst van de polder, was volstrekt onbekend.
Zomer 2007 bracht een delegatie van betrokken partijen, waaronder Gedeputeerde Staten, een bezoek aan de polder om toelichting te krijgen op de verschillende plannen. Eén ding was duidelijk: er moest 10 % minder water onttrokken worden aan dit gebied om verdroging van de natuurgebieden om de polder heen te voorkomen. Voor de bewoners zou dit betekenen dat er veel meer water een plek zou moeten krijgen door verhoging van de waterstand. Bovendien zou dan ook de agrarische functie verloren gaan. Het plan zou voor de bewoners wellicht ook natschade aan woonhuizen en het land kunnen opleveren. Het ontwerp bestond uit het aanleggen van drie grote peilvlakken, dat wil zeggen grote waterplassen op drie plaatsen in de polder.
Op een voorlichtingsbijeenkomst georganiseerd door Waternet op 8 april 2008 in Breukelen werd dit plan gepresenteerd. Voor de bewoners was dit plan eenvoudigweg niet aanvaardbaar. Er bestond weliswaar een klankbordgroep waarin de BBB na lang aandringen vertegenwoordigd was, maar hun inbreng werd niet serieus genomen.
Door de aanleg van drie grote watervlakten zou het oorspronkelijke karakter van de polder teniet worden gedaan, zeker als ook de boerenbedrijven zouden moeten verdwijnen. De BBB had inmiddels zelf een alternatief plan ontwikkeld, met daarin het behoud van in ieder geval twee agrarische bedrijven. De grote peilvlakken zouden plaats maken voor een veelvoud van kleinere peilvlakken door middel van het graven van ‘petgaten’ verspreid over het land. Het polderlandschap zou op die manier ook een veel gevarieerder beeld opleveren van bloemrijk grasland, nat en schraal grasland en trilveen. Maar alle pogingen om daarvoor gehoor te vinden liepen op niets uit. Het Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht hield voet bij stuk en wilde van geen wijken weten.

Protest en acties in de polder.
Voor de bewoners was toen het moment aangebroken om in actie te komen! Het zoeken van publiciteit bleek een schot in de roos te zijn. Een aantal bewoners maakte grote borden met creatieve teksten die bij de invalswegen en op de erven en in tuinen her en der verschenen. Er stonden in totaal ongeveer veertig borden met ludieke teksten als ’Bethunepolder natte kolder!’ en ’De polder zonder boeren is als de Zeedijk zonder h..ren!’. Krantenartikelen doken op in de landelijke pers en interviews bij de regionale omroep. Het waterschap gaf desondanks nog steeds geen krimp…
Intussen kwam de vaststelling van het Watergebiedsplan steeds dichterbij, want er moest een nieuw waterpeilbesluit worden vastgesteld eind 2008. De stemming onder de bewoners in de polder was zo langzamerhand ronduit grimmig te noemen. Op 26 november 2008 zou het voorgenomen besluit over het Watergebiedsplan vallen.
Het bestuur van de BBB belegde op 25 november een ledenvergadering om te bespreken met de bewoners wat nu de beste strategie was om alsnog de besluitvorming op te kunnen schorten en onderzoek te laten doen naar het plan dat door de bewoners was aangedragen. Als klap op de vuurpijl besloot het bestuur van de BBB om met een groot aantal bewoners de besluitvormende vergadering van het waterschap bij te wonen op 26 november. Keurig aangemeld en om spreektijd verzocht, trad het bestuur met zijn gevolg de ’arena’ binnen na een vrolijke tocht per bus, zingend en hoopvol gestemd. Bij binnenkomst bleek dat er desondanks niet op de aanwezigheid van de bewonersdelegatie was gerekend. Op de tribune was geen plaats – het bleek een opslagplaats voor overtollig meubilair te zijn –, de geluidsapparatuur bleek defect, inspraak werd geweigerd en het verzoek om het agendapunt dat helemaal aan het eind van de vergadering gepland stond naar voren te halen, werd evenmin gehonoreerd. De bewoners ontruimden echter zelf de tribune, hingen een spandoek op en lieten van zich horen tijdens de bespreking van het betreffende agendapunt; zodanig zelfs dat de voorzitter de vergadering besloot te schorsen. Voorzitter en secretaris van het bestuur wisten uiteindelijk te bemiddelen. De vergadering werd hervat, maar al spoedig bleek dat vaststelling van het besluit onvermijdelijk was. Een illusie armer keerde de bewonersdelegatie rond middernacht huiswaarts.
Nu was het aan de Provincie, dat wil zeggen Gedeputeerde Staten, om eventueel het tij te keren. Deze hadden immers de mogelijkheid om zich een half jaar op de besluitvorming te beraden. In eerste instantie hadden zij er ook helemaal geen oren naar. Maar de BBB gaf niet op en bleef Gedeputeerde Staten bestoken met argumenten om het alternatieve plan van de bewoners niet zomaar terzijde te schuiven, maar in ieder geval op zijn merites te bekijken alvorens een oordeel te vellen. Uiteindelijk stemden Gedeputeerde Staten daarmee in. Toen viel het gedenkwaardige besluit om inderdaad met alle betrokken partijen om de tafel te gaan zitten en een voor allen aanvaardbaar inrichtingsplan te creëren. De gestelde doelen moesten gehaald worden, dat was het uitgangspunt, dus het reduceren van de kwel met 10%. De vraag was op welke manier. Nog nooit eerder had de Provincie met bewoners als actieve partij in een besluitvormingsproces een dergelijke ervaring opgedaan!

Aan de slag!
Een stuurgroep werd ingesteld met bestuurlijke verantwoordelijkheid met daarnaast een projectgroep die voorbereidingen zou treffen voor een alternatief inrichtingsplan. De Provincie nam nu wel de leidende rol op zich. Een enerverende tijd brak aan. Het was opeens voor alle partijen een half jaar bijzonder hard werken geblazen! De BBB had het vaste voornemen om ervoor te zorgen dat er in ieder geval twee boeren in de polder hun bedrijf zouden kunnen behouden. Dit was niet alleen om te herinneren aan de oorspronkelijke bestaansgrond van de Bethunepolder, maar ook vanwege de mogelijkheid om de boeren met hun expertise in te schakelen bij het beheer van het toekomstige recreatieve polderlandschap. Het totaal verdwijnen van de agrarische functie, zoals in eerste instantie de bedoeling was, was voor de BBB niet bespreekbaar.
In die periode sloot ook de intussen opgerichte Bewonersvereniging Tienhoven Oud-Maarsseveen (BTOM) zich bij de besprekingen aan. Op 11 mei 2009 hielden de BBB en de BTOM een informatieavond in aanwezigheid van Gedeputeerde Staten om de stand van zaken toe te lichten. Resultaat was dat het Hoogheemraadschap op 4 juni alsnog besloot het voorgenomen besluit terug te trekken na een advies daartoe van Gedeputeerde Staten. Want, zo redeneerden zij: er lagen contouren van een alternatief plan op tafel dat zou kunnen rekenen op een breder draagvlak onder de bewoners. Toch zou het nog twee jaar duren voordat na een reeks van intensieve vergaderingen van werkgroepen en commissies in het voorjaar van 2011 een uitgewerkt plan met toelichting gepresenteerd kon worden. De meerderheid van de bewoners schaarde zich achter het plan. Op het Provinciehuis en aan de vergadertafel van de BBB werd opgelucht ademgehaald! Op een zonnige dag in maart 2011 volgde een feestelijke bijeenkomst met alle betrokken partijen om het glas te heffen op het slagen van deze uitzonderlijke onderneming. Nu de uitvoering nog!

De Bethune op de schop
Met de bewoners werden intussen ‘keukentafelgesprekken’ gevoerd om de eventuele gevolgen van de herinrichting voor de diverse woningen in kaart te brengen en afspraken te maken om natschade te voorkomen. Het betrof met name het indien nodig ophogen van het erf en herstel van mogelijke schade aan de woning. Daar ging veel tijd en energie in zitten, zodat pas in de herfst van 2013 de werkzaamheden voor de herinrichting een aanvang konden nemen. De weersomstandigheden zouden in de planning een duchtig woordje meespreken!
De blauwe keet van de aannemer was een blikvanger; die stond op vrijdagochtend speciaal open voor vragen en opmerkingen van bewoners. Er stond een milde winter voor de deur, dus het werk verliep voorspoedig. Petgaten werden gegraven, sloten werden verbreed, bepaalde percelen werden afgegraven en andere juist opgehoogd. Her en der lagen snelwegen van stalen platen voor de af en aan rijdende zwaar beladen vrachtwagens. Toen bleek dat er in één van de bergen opgeslagen grond oeverzwaluwen nestelden, werd deze in stand gehouden tot de jongen waren uitgevlogen. Nesten van de broedende grutto en de kievit werden ook ontzien. Na de bouwvak stond het aanleggen van bruggen, stuwen en duikers op het programma. Tijdens de werkzaamheden werden alsnog alternatieven voor opdoemende problemen aangedragen door de bewoners die hun polder natuurlijk van haver tot gort kenden: een damwand in plaats van een kleidijk in de Veenderij, een versteviging van de dijk met schoon puin in plaats van alleen met klei, een vlakke faunagoot in de Middenweg et cetera. Meedenken werd uiteindelijk toch hogelijk gewaardeerd. In juli kwam het ingezaaide gras voorzichtig tevoorschijn en begon de polder zijn nieuw verworven uiterlijk te laten zien. Het einde van de werkzaamheden kwam in zicht. Het opzetten van de waterpeilen moest nog wachten op de afwerking van de afspraken gemaakt tijdens de keukentafelgesprekken. Maar eindelijk was het dan zover.
Op 13 maart 2015 werd de herinrichting afgesloten. Van deze metamorfose van de Bethunepolder werd een mooi boekwerkje samengesteld met foto’s van vóór en na de herinrichting, van toen en nu, plus een beschrijving van het hele proces vanaf het besluit van Gedeputeerde Staten om met inspraak van de inwoners in zee te gaan.
Inderdaad biedt de polder nu een gevarieerd landschap van waterstroken, brede watergangen, verschillende typen begroeiing, ruig rietland afgewisseld met grasland waarop in de zomer koeien grazen. Alle bewoners hebben droge voeten gehouden dankzij de gemaakte afspraken.
Niet alleen is de rust in de polder weergekeerd, ook allerlei soorten water- en weidevogels zijn alweer gesignaleerd, terug van weggeweest. Ook nieuwkomers zoals de kleine en de grote zilverreiger laten zich zien. De wandel- en fietspaden worden druk gebruikt, de banken die hier en daar zijn geplaatst om van het uitzicht te genieten, staan er duidelijk niet voor niets!

Geraadpleegde bronnen
- De Bethune op de schop, van plan op papier tot spa in de grond (2015). In opdracht van de BBB door werkgroep bewoners.
- Archief van het bestuur van de Belangenvereniging Bewoners Bethune. In beheer bij Co Grootendorst.