Tienhoven en Anne Frank

49e jaargang (bladzijde 46) nr.2 / IN: Periodiek HKM

Plot

Tienhoven en Anne Frank

Jan en Jeanine Boesen

Inleiding
In het Anne Frank Huis hangt in de slaapkamer van Anne een foto van de gereformeerde kerk in Tienhoven .Op verzoek van de Historische Kring Maarssen heeft de curator van de Anne Frank Stichting onderzoek gedaan naar de mogelijke band tussen Anne en Tienhoven. Het volgende staat beschreven op de website van de BTOM (Bewonersvereniging Tienhoven en Oud-Maarsseveen): ‘We weten niet waarom Anne deze foto aan de muur van haar kamertje heeft geplakt. Wel weten we dat de foto afkomstig is uit het weekblad Wij. Ons werk, ons leven, nummer 37 van 16 oktober 1936. Ze had het vermoedelijk dus voor de onderduik al, hoewel het natuurlijk ook mogelijk is dat ze het tijdens de onderduik uit een oud tijdschrift heeft gehaald. Anne Frank had een vriendin, Hanneli (Hannah) Goslar. Haar vader heeft ooit in Tienhoven in het pension van de familie Lindenbaum gelogeerd. Dat is de enige link tussen Anne Frank en Tienhoven die wij kennen.’

Onze tuinman had ons op de foto in Anne’s slaapkamer geattendeerd en zei ons dat Anne in de boerderij - die ook op de foto te zien is - had gelogeerd.. Deze boerderij stond vroeger op ons perceel en werd in die tijd tegelijkertijd bewoond door de familie van Karel van Ettekoven aan de achterkant en door de familie van Marinus Muis aan de voorkant. De boerderij is in 1953 door Cor Mulhuysen in vervallen staat gekocht en afgebroken. Dit was voor ons de start van een speurtocht om te weten te komen waarom Anne Frank juist deze foto boven haar bed heeft opgehangen. Als ze niet op de boerderij had gelogeerd, maar in een pension, was dit dan het pension van de familie Lindenbaum en waar stond dat dan? Of was het gewoon een plaatje dat ze mooi vond en heeft opgehangen om haar slaapkamer op te sieren?

Mijn beste vriendin Anne Frank
Wellicht dat dorpsgenoten die de oorlog hebben meegemaakt ons meer konden vertellen. De eerste oud-dorpsbewoner die we op het spoor kwamen was Douwe Boersma. Zijn naam hoorden we van een oud-bewoner van het huis van onze buurman. We vonden op internet een artikel in het Weidevenner wijkblad waarin de diamanten bruiloft in februari 2018 van het echtpaar Boersma beschreven stond. Via de redactie kwamen we in contact met hun dochter, die onze vragen heeft gesteld aan haar vader; haar moeder was inmiddels overleden. Echter, vader Boersma kan zich helaas niets herinneren van een mogelijk bezoek van Anne aan Tienhoven.
We contacteerden Theo Schouten. Theo was 40 jaar postbode in Tienhoven en omgeving en heeft tot ver na zijn pensioen in Tienhoven gewoond. Hij is ook een fanatiek verzamelaar van foto's en artikelen over Tienhoven. We werden door hem uitgenodigd om langs te komen. Echter, ook hij kon ons niet verder helpen met het verhaal achter de foto. Hij was wel in het bezit van de originele plaat uit het tijdschrift.
We zaten op een dood spoor. Echter, in maart 2020 lazen we over de start van de opnames voor de speelfilm ‘Mijn beste vriendin Anne Frank’ over het leven van Hannah Goslar en Anne Frank . We lazen dat de nu 93-jarige Hannah Goslar nog leeft en in Jeruzalem woont . We konden het e-mailadres van de productiemaatschappij van de film achterhalen en hebben gevraagd of zij onze vragen over de link tussen Anne en Tienhoven aan Hannah wilden doorgeven. Na een week mailde Paul Ruven, de co-producer en schrijver van het script, ons het antwoord van Hannah door: ‘Ik herinner mij dat mijn Vader in Tienhoven bij een Joodse boer op vakantie was en ik ook daar op visite was. Misschien heeft Anne me daar opgezocht. Heeft deze Familie de oorlog overleefd???’ We vonden het super bijzonder om persoonlijk antwoord te krijgen. Kort daarna, op 6 april, was ze te zien tijdens een interview met Ivo Niehe in de TV Show Op Reis.

Lindenbaum of Lindheimer?
Toen we Jeannette Timmer van de dorpswinkel ‘De Kastanjehoeve’ in Tienhoven hierover vertelden, wist zij ons te vertellen dat er een joodse boer woonde op Middenweg 4 met de naam Lindheimer. Wellicht speelde er een naamsverwarring, en ging het om deze boer en niet om de familie Lindenbaum?
Karl Stern (1879-1950) was gehuwd met Mathilde Apt (1886-1954). Zij waren in 1936 gevlucht uit Duitsland en huurden een boerderij met de naam Welgelegen op de Middenweg 4 in de Bethunepolder. Zij hadden een dochter, Ilse (1910-2006), die gehuwd was met Arthur Lindheimer (1901-1976). Arthur is in 1937 ook op de boerderij komen wonen. Het indrukwekkende verhaal van Ilse is opgetekend door de Historische Kring Maarssen (Periodiek 2004-3, p. 94). Indrukwekkend, omdat de familie Stern uiteindelijk alles in Duitsland heeft moeten achterlaten om naar Nederland te mogen emigreren. De hele familie werd in 1942 in Westerbork in vrijheid gesteld, omdat ze als boeren nodig waren voor de voedselvoorziening. Vervolgens doken Ilse en Arthur vanaf april 1943 tot de bevrijding onder in een varkensschuur van Adriaan Verhoef op de Dwarsdijk bij het huis van Hanna en Janus de Bruin . Theo Schouten herinnert zich Arthur nog goed. Net zoals alle onderduikers in Tienhoven heeft de familie de oorlog overleefd. De boerderij waar de familie Stern en later Arthur en Ilse Lindheimer hebben gewoond, is samen met familiefoto’s opgenomen in het boek ‘Verdwenen en bestaande boerderijen in Tienhoven Ut., Oud-Maarsseveen en de Bethunepolder’. We stuurden via Paul Ruven een e-mail met deze foto’s naar Hannah met de vraag of ze zich de familie en de boerderij herinnert. We kregen echter geen antwoord meer.

Gesprek met Hannah Pick-Goslar
In de tussentijd bezochten wij de winkel ‘House of Outdoor & Optics’ in Maarssen. Toen de medewerkster aan de kassa de naam Boesen hoorde reageerde zij verrast: ‘Oh, dan heeft u de gereformeerde kerk in Tienhoven gekocht’; dat had ze in de krant gelezen. De eigenaar, Jan van Daalen, ving dit op en vertelde dat zijn vrouw Anne-Marie de dochter is van Bep Voskuyl (1919-1983). Bep was één van de helpers en wordt in Anne’s dagboek Elli Vossen genoemd. Anne-Marie bracht ons in contact met Teresien da Silva, Hoofd Collecties & Onderzoek van de Anne Frank Stichting. Teresien schreef ons dat Hannah mogelijk Tienhoven met Schoorl verwarde. Daar verbleef de familie Goslar tijdens de vakantie regelmatig in een pension. Ook Anne mocht af en toe mee. Teresien gaf ons het e-mailadres van Hannah zodat we haar zelf direct konden benaderen. Dat deden we en na verschillende weken en herinneringen kregen we een lege e-mail gestuurd met als onderwerp haar telefoonnummer!
Tijdens onze tweede belpoging kregen we haar op 19 juni 2020 aan de lijn! Hoewel ze slechts ruim tien jaar in Nederland heeft gewoond, spreekt ze heel goed Nederlands. Ook opvallend is de kracht in haar stem en de helderheid van haar antwoorden. Ze herinnert zich dat in 1941 haar vader tien dagen of langer bij een boer in Tienhoven verbleef. De naam van de boer weet ze niet meer, maar wel dat zij er was geweest, dat hij koosjer was en dat er ‘s nachts een kalf werd geboren. Dat was een grote gebeurtenis geweest.
Haar vader kende de eigenaren niet; hij zocht slechts een verblijf om tot rust te komen en waar hij koosjer kon eten. Ze lichtte toe dat Anne vaak met hen meeging op vakantie, maar dat zij op haar beurt niet met de familie Frank mee mocht omdat die de orthodoxe regels niet naleefden. Of Anne ook in Tienhoven is geweest kan ze zich niet herinneren. Ze sluit dat niet uit. Hannah vroeg ons of wij weten of de familie Stern-Lindheimer orthodox was? Dat was inderdaad zo. Theo had ons verteld dat Arthur het melken van de koeien op zaterdag uitbesteedde. Hannah kan zich om twee redenen Tienhoven nog ‘zo goed herinneren’. Na terugkomst van haar vader van een verblijf in Tienhoven had haar jongste zusje, die in het voorgaande jaar in oktober was geboren, hun vader niet onmiddellijk herkend. De grote glimlach die uiteindelijk toch doorbrak op het baby-gezichtje is haar altijd bijgebleven. De tweede herinnering verraste ons door haar openheid. Hannah werd al enige tijd door haar vriendinnen, die samen met haar op de Montessorischool zaten, uitgelachen om iets dat zij niet wist. Ze vertelde dit aan haar moeder toen ze van het treinstation Breukelen naar Tienhoven liepen om haar vader op te zoeken. Haar moeder heeft haar tijdens de wandeling uitgelegd wat menstruatie was. Het telefoongesprek eindigde in onze toezegging op haar uitnodiging om naar Israël te komen. Ze waarschuwde ons ‘niet te lang te wachten’. We hadden het over de coronacrisis gehad en hoe Israël door de pandemie is getroffen. We realiseerden ons alle drie dat zo’n reis er helaas voorlopig niet inzit.

Anne’s kerk
Onze laatste poging om het tijdschrift waaruit de foto afkomstig was te achterhalen lukte. De foto bleek echter gepubliceerd te zijn zonder bijschrift. Kortom, het is niet bekend of Anne Frank daadwerkelijk in Tienhoven geweest is en waarom de foto van de kerk boven haar bed hangt. Hannah speculeert dat Anne zich mogelijk kon herinneren dat zij (Hannah) in Tienhoven geweest is en daarom het plaatje heeft opgehangen toen zij dit tegenkwam.
Ook al heeft onze zoektocht niet het antwoord opgeleverd dat we zochten, deze heeft ons wel heel veel gebracht. Zo was dit de aanleiding om meer te weten te komen over de geschiedenis van ons perceel, de voormalige gereformeerde kerk (die we in 2020 gekocht hebben) en Tienhoven zelf. Daarnaast zijn we in contact gekomen met veel Tienhovenaren, die we dankbaar zijn voor de herinneringen die ze met ons gedeeld hebben. Ook realiseren we ons nu nog meer het onbeschrijfelijke leed dat het joodse volk is aangedaan. Veel Nederlanders keken in die tijd de andere kant op. De Tienhovenaren daarentegen hebben vele onderduikers geholpen en/of onderdak geboden.


[Inzet in kader zetten]
Hannah Pick-Goslar, 1928
Hannah is op 12 november 1928 in Berlin-Tiergarten geboren. De vader van Hannah was hoofd van de persdienst van het Pruisische ministerie van Buitenlandse Zaken. Na de machtsovername door de nazi’s emigreerde de familie in 1933 naar het Merwedeplein in Amsterdam. Daar leerde Hannah Anne Frank kennen en gingen ze er naar dezelfde school. Als Anne, Hanne en Sanne vormde ze met Anne Frank en Sanne Ledermann in 1934 een beste-vriendinnen-groep. In juni 1943 werd Hanneli, zoals ze door Anne Frank in haar dagboek genoemd wordt, met haar vader (haar moeder was overleden in oktober 1942 in het kraambed bij de doodgeboorte van hun derde kind), haar grootouders en haar jongere zus Gabi door de Gestapo gearresteerd en via kamp Westerbork en Auschwitz naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Daar ontmoette ze in maart 1945 haar jeugdvriendin kort voor haar dood opnieuw. Hannah werd begin april 1945 met anderen opeengepakt in de ‘verloren-transport-trein’ en overleefde met haar zus (naast Hannah, de enige in de familie die de oorlog zou overleven) na een 13-daagse reis door Duitsland ten slotte de Holocaust. Na de bevrijding ging zij na een kort verblijf in een sanatorium in Maastricht op 5 december 1945 naar een sanatorium in Zwitserland. In 1947 emigreerde ze naar Israël waar ze verpleegkundige werd. Hannah trouwde met dr. Walter Pinchas-Pick, en heeft 3 kinderen, 10 kleinkinderen en 27 achterkleinkinderen.


Bronnen
Foto ‘Gezicht op Tienhoven’. In: Tijdschrift Wij. Ons werk, ons leven nr. 37 1936.
Leslie Gold, Anne Frank mijn beste vriendin, Hanneli Goslar. Uitgeverij Kluitman, Alkmaar, 1997.
Jan de Groot, Wij, ons werk, ons leven, een geïllustreerd sociaal-democratisch familieblad, 1935-1942. Druk Ando, Den Haag, 2000.
Auke Hoekstra, Het was een donkere nacht in april … Ilse Lindheimer blikt terug. Dorpsgenoten in de oorlogsjaren deel 2. In: Historische Kring Maarssen, Jaargang 31-3, 2004.
Henk Blaauw, Verdwenen en bestaande boerderijen in Tienhoven Ut., Oud-Maarsseveen en de Bethunepolder. Historische Kring Maarssen, 2019.
Website BTOM (2020). www.btom.nl/wp-content/uploads/2018/03/Anne-Frank-en-Tienhoven.pdf
Ab Zag, Bert Sombogaart regisseert speelfilm over vriendin Anne Frank. Algemeen Dagblad, 14 februari, 2020.
Belinda van de Graa, De allereerste Nederlandse film over Anne Frank (en haar beste vriendin). Trouw, 1 augustus, 2020.
Leven van Hanneli Goslar (2021). Goslar.

Onderschriften
1. De slaapkamer van Anne Frank in het Achterhuis met aan de muur boven het tafeltje de grote foto van Tienhoven.
2. ‘Gezicht op Tienhoven’ uit het tijdschrift ‘Wij. Ons werk, ons leven’ dat Anne Frank boven haar bed heeft opgehangen. De foto ging verder niet gepaard met tekst.
3. Anne Frank (l) en Hannah Goslar, mei 1940, Merwedeplein in Amsterdam.
4. Hannah Goslar op 91-jarige leeftijd.
5. Boerderij Welgelegen op Middenweg 4 in Tienhoven, waar Hannah mogelijk heeft gelogeerd.
6. Arthur en Ilse Lindheimer.