Adam van Lockhorst, een wat onbekende Heer van Slot Zuylen

45e jaargang (bladzijde 132) nr.4 / IN: Periodiek HKM

Plot

Dit is de tekst zonder afbeeldingen. Zie voor afbeeldingen de papieren editie.


Adam van Lockhorst, een wat onbekende Heer van Slot Zuylen

Auteur: Tineke Barneveld

In het dorp Oud-Zuilen ligt aan de oever van de Vecht een zeer fraai, monumentaal kerkje, eertijds de slotkapel van het op een steenworp afstand gelegen Slot Zuylen. Deze kerk is in 1996 gekocht van de Nederlandse Hervormde Kerk en nu eigendom van de Stichting Adam van Lockhorst. De stichting heeft als doel het instandhouden van de kerk als monument. Er is geen kerkelijke gemeente meer verbonden aan de slotkapel. Het is een sfeervol gebouw waarin nu regelmatig burgerlijke en kerkelijke huwelijken worden gesloten. 1)
De kerk is gebouwd in 1652 en verving het oude bouwvallige kapelletje van vroeger eeuwen. Adam van Lockhorst nam de bouwkosten van de kerk grotendeels voor zijn rekening. Van Lockhorst overleed in 1656 en zeer waarschijnlijk is hij ook in deze kerk begraven. In het begin van het jaar 2000 moest in de kerk de elektrische vloerverwarming vernieuwd worden, een grote ingreep. Tegelijkertijd was het ook een goede gelegenheid om te zoeken naar het grafmonument van Adam van Lockhorst, stichter van de kerk. De vloer werd opengebroken en er werd een grafsteen aangetroffen, hetgeen voor veel opwinding zorgde. Het betrof echter niet de grafsteen van Adam van Lockhorst maar de zwaar beschadigde grafsteen van Willem van Rennenberg, degene die op de ruïnes van het Slot een nieuw kasteel liet bouwen in circa 1525. Door een tekort aan financiën kon helaas geen verder onderzoek worden gedaan naar het graf van Van Lockhorst.
In dit artikel wil ik uw aandacht vragen voor deze vroegere kasteelheer, Adam van Lockhorst, die mogelijk niet zo bekend maar wel buitengewoon belangrijk is geweest (zie afbeelding 1). Hij is de grootvader van Anna Elisabeth van Reede, het meisje dat op bijna 13-jarige leeftijd door een huwelijk met haar stiefbroer Slot Zuylen in de familie Van Tuyll van Serooskerken bracht.

Adam van Lockhorst werd geboren in 1587. Hij was de zoon van de rijke Amsterdamse papierhandelaar Cornelis van Lockhorst. Zijn vader overleed in 1617 en Adam wilde zijn status wat meer aanzien geven door het bezit van een ridderhofstad. Hij kocht slot Zuylen voor f 106.000,00 van de Amsterdamse koopman Caspar Quinget. Daarnaast kocht Adam van Quinget nog veertig morgen land in Westbroek. Van Lockhorst voltooide de door Quinget begonnen herstelwerkzaamheden aan het kasteel en kocht nog meer landerijen aan. Hij was een ondernemend type, in 1622 stichtte hij een steenoven op de oostelijke oever van de Vecht een paar honderd meter verderop richting Utrecht (zie afbeelding 2). Dat was strategisch een goede zet: er was in Utrecht veel behoefte aan bakstenen om de houten huizen met rieten daken te vervangen die uiterst brandgevaarlijk waren. Van Lockhorst vestigde dus de eerste steenfabriek in Zuilen, de Suylense Oven (zie afbeelding 3). Beheerder van de steenoven werd de toenmalige schout van Zuilen, Lambert Ghijsbertsz, die op zijn beurt een ‘ondermeester’ aan het werk zette.
Ook kocht Van Lockhorst het huis aan de Kromme Nieuwegracht nr. 5 in de stad Utrecht als huis voor de familie om ’s winters te verblijven als het op Slot Zuylen te koud en te oncomfortabel was. Hij was een invloedrijk man bij de Staten van Utrecht en voor geen kleintje vervaard wist hij zelfs te bewijzen dat hij uit een riddermatig geslacht stamde, zodat hij in 1642 kon toetreden tot de ridderschap van Utrecht. Aan daadkracht geen gebrek!

Adam van Lockhorst was in 1613 getrouwd met Swana van Leedenbergh (zie afbeelding 4). De vader van Swana was Gilles van Leedenbergh. Hij was een fel tegenstander van de opvattingen van prins Maurits en koos consequent partij voor raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt. Van Oldenbarnevelt, Hugo de Groot en ook Van Leedenbergh werden op beschuldiging van landverraad gevangen gezet. Van Leedenberghs grootste angst was dat bij een veroordeling zijn goederen verbeurd verklaard zouden worden, een gangbare straf in die tijd. Om te voorkomen dat zijn familie tot armoede zou vervallen, pleegde hij in september 1618 met een broodmes zelfmoord in zijn cel.
Woedend omdat hij zo aan de galg ontsnapte, veroordeelden de autoriteiten Gillis postuum alsnog ter dood en werd hij in zijn lijkkist aan de galg gehangen (zie afbeelding 5). Eenentwintig dagen heeft het lichaam daar gehangen. Zijn weduwe kreeg toestemming van prins Maurits het lichaam van haar man te begraven op een kerkhof in Rijswijk. Omwonenden wensten echter geen lijk van een zelfmoordenaar op hun kerkhof, de kist werd daarom opgegraven en in een greppel gegooid. Door bemiddeling van Adam van Lockhorst, werd het lichaam van zijn schoonvader uiteindelijk begraven in de kapel van Oud-Zuilen. Dat wil zeggen in de kleine romaanse slotkapel die de voorloper was van de huidige kerk die er nu staat aan de Vecht (zie afbeelding 6).

Adam van Lockhorst en Swana van Leedenbergh hadden in 1626 een dochter gekregen: Anna Elisabeth van Lockhorst (1626-1652). Dit meisje was in 1649 getrouwd met Gerard van Reede van Nederhorst. Het echtpaar kreeg in 1652 een dochtertje dat zij ook Anna Elisabeth noemden. De moeder stierf kort na de geboorte van de baby. Weduwnaar Gerard van Reede van Nederhorst hertrouwde in 1657 met zijn nicht Agnes van Reede tot Drakestein die uit een eerder huwelijk met Reinout van Tuyll van Serooskerken (1610-1652) een zoon had: Hendrik Jacob van Tuyll van Serooskerken (1642-1692). Toen Adam van Lockhorst in 1656 stierf, was zijn vierjarige kleindochter Anna Elisabeth van Reede zijn enige erfgenaam. Daar men de bezittingen graag in de familie hield, trouwde deze Anna Elisabeth in 1665 toen zij dertien jaar oud was met haar neef en stiefbroer Hendrik Jacob van Tuyll van Serooskerken die toen 22 jaar oud was. Hun zoon Reinout Gerard van Tuyll van Serooskerken werd geboren in 1677. Daarna volgden nog vele generaties Van Tuyll van Serooskerken als Heer van Zuylen.
Hopelijk is met dit verhaal wat meer bekendheid gekomen over de interessante figuur van Adam van Lockhorst, heer van Nederhorst, Overmeer, Vredeland, Kortenhoef, Zuylen, Westbroek en Swesereng (zie afbeelding 7).



Noten
1. Dit artikel verscheen eerder in: Slot Zuylen, Nieuwsbrief van de Vereniging Vrienden van Museum Slot Zuylen, november 2017, Jaargang 19, nr. 2.



Onderschriften afbeeldingen

1. Adam van Lockhorst 1587-1656.
2. Detail van de Caerte van de Vryheid van de Stad Utrecht (1696) met rechts van ’t Huys te Suylen de ‘Steen Oven’
3. De Suylense steenoven 1622.

4. Swana van Leedenbergh 1584-1655.

5. De ophanging van de lijkkist van Gilles van Leedenbergh die zichzelf ‘ongoddelijk heeft vermoort’.

6. Romaanse Slotkapel Oud-Zuilen. Rademaker 1615.

7. Handtekening Adam van Lockhorst.