Lofrede bij de inauguratie van Johan Huydecoper

46e jaargang (bladzijde 91) nr.3 / IN: Periodiek HKM

Plot

Lofrede bij de inauguratie van Johan Huydecoper

Ton Simonis


Inleiding
In de voorgaande bijdrage van Wally Smits over Johan Huydecoper is een gravure opgenomen van Huydecopers inauguratie als heer van Maarsseveen en Neerdijk in. Op verzoek van de auteur heb ik de Latijnse tekst bij de gravure vertaald en toegelicht. Het is een lofrede uitgesproken door Jacob Augustijns, schout van Maarsseveen en Neerdijk, ter gelegenheid van Huydecopers inhuldiging.

Latijnse tekst boven de gravure

Aan de zeerweledele en zeergeleerde Heer Johan Huydecoper,
gulden Ridder, Raad der stad Amsterdam,
Schepen, en Bewindhebber der Verenigde Oostindische Compagnie,
ter gelegenheid van zijn inauguratie als Heer van Maarsseveen en Neerdijk.

Toelichting Latijnse tekst boven de gravure
Reipubl. Amstelredamensis Senatori: Raad der stad Amsterdam. Een Raad is een lid van de vroedschap.
Assessori: de betekenis van het in de Latijnse tekst voorkomende woord ‘Assessori’ (derde regel) is niet zonder meer duidelijk. In de biografieën van Johan Huydecoper (1599-1661) staat dat hij in 1632 of 1634 bewindhebber van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) werd, de formele titel van de bestuurders (directeuren) van een Kamer (stedelijk hoofdkantoor van de VOC). In zes steden was een Kamer gevestigd en elke Kamer had een vast aantal bewindhebbers. De VOC had ook een centraal bestuursorgaan: de Heren XVII, bestaande uit afgevaardigden uit de Kamers.
‘Bewindhebber’ als vertaling van het Latijnse woord assessor, vinden we terug in Vondels vertaling van Barlaeus’ Latijnse tekst van de ‘Blyde inkomst van Maria de Medicis’, het verslag van haar feestelijke bezoek van een week aan Amsterdam in 1638. Zij wordt onder meer ontvangen door de Heeren Bewindhebbers in het Oost-Indisch Huis, het hoofdkwartier van de VOC. Johan Huydecoper wordt niet genoemd in de tekst, maar hij zal waarschijnlijk wel in het gezelschap aanwezig zijn geweest.
d’nijs: in de laatste regel van de Latijnse tekst staat ‘d’nijs’, een afkorting van ‘dominiis’, zesde naamval meervoud van ‘dominium’: domein; heerlijkheid.


Latijnse tekst onder de gravure in het midden

Als blijk van mijn genegenheid
heb ik, Jacob Augustijns,
schout van Maarsseveen en Neerdijk,
voor mijn voornoemde Heer
de volgende lofzang uitgesproken
op 3/13 augustus 1641.

Toelichting Latijnse tekst onder de gravure in het midden
D’no in de tweede regel van de Latijnse tekst is een afkorting van Domino (Heer).
praed’to, eveneens in de tweede regel, is een afkorting van praedicto (voornoemd).
3/13 Augusti 1641 is een aanduiding van de datum volgens zowel de Gregoriaanse (3 augustus) als de Juliaanse kalender (13 augustus). De Gregoriaanse kalender (van paus Gregorius XIII) is een aanpassing van de daarvóór gebruikte Juliaanse kalender (van Julius Caesar) en werd in 1582 ingevoerd. In de Gregoriaanse kalender werden 10 dagen weggelaten. In onze gewesten werden beide kalenders gebruikt tot ongeveer 1700.

Latijnse tekst links onder de gravure

Zoals eens de ondernemende Jason
in Colchis geraakte na verscheidene avonturen
en het Gulden Vlies meenam:
zo ook hebt gij, ondernemende Heer Huydecoper,
na vele werkzaamheden dan toch het gewenste doel bereikt.
Reeds zijn u na veel arbeid aanzienlijke beloningen
te beurt gevallen.
Laat het vele werk u niet afschrikken, want meer beloningen
staan u nog te wachten.
Voor alle Maarsseveners reden om zich te verheugen.
In hun huizen klinkt gejuich en buiten klinken saluutschoten.

Toelichting Latijnse tekst links onder de gravure
Colchos: de bewoners van Colchis, de door het Gulden Vlies en Medea beroemde landstreek in Azië, aan de Oostzijde van de Zwarte Zee.
Jason: de Griekse mythologische held die met zijn metgezellen, de Argonauten, vernoemd naar zijn schip de Argo, naar Colchis voer en daar het legendarische Gulden Vlies veroverde.
vellera chara: het kostbare vlies, dat is het Gulden Vlies (gouden schapenvacht).
Goed gekozen is de vergelijking Gulden Vlies - (de naam) Huydecoper.
De vader van onze Huydecoper was leerlooier en handelaar in huiden.
Plura adsunt: meer beloningen staan u nog te wachten.
De spreker heeft een voorspellende geest. Na zijn inauguratie als heer van Maarsseveen (1641) zou Huydecoper niet minder dan zes keer burgemeester van Amsterdam worden (tussen 1651 en 1660) en Raad van de Admiraliteit van Amsterdam (1653). In de tussentijd werd hij zelfs nogmaals ridder (1650). Ditmaal in de Franse orde van St. Michel.
illorum membra resultant: dank aan dr. Verena Demoed, specialiste Neo-Latijn, die desgevraagd wees op de betekenis van membra: ‘kamers, vertrekken’ (‘hun woningen weerklinken…’)


Latijnse tekst rechts onder de gravure

Als duidelijk gebaar bieden zij u niet alleen deze bokaal aan,
maar geven zij ook te kennen
u met hart en ziel toegenegen te zijn
en bereid te zijn hun leven te geven.
Niet minder verheugd is Augustijns (nomen est omen!)
en als blijk daarvan reikt hij u de hand.
Voorheen plachten ridders met het zwaard het vaderland
te verdedigen en hun verwanten te helpen.
Maar omdat beraad beter is dan geweld,
verzoek ik u ons met uw wijze raad bij te staan.

Gegraveerd door Hendrik Winter.


Toelichting Latijnse tekst rechts onder de gravure
Augustini nomen et omen habens. Vertaald: Augustijns (nomen est omen!). De naam is een voorteken (omen). Het is een gunstig voorteken dat de inhuldiging plaatsvindt onder leiding van schout Augustijns wiens naam immers doet denken aan de Romeinse keizer Augustus.
Het slot van de toespraak lijkt ook een verwijzing in te houden naar Augustus, die aanvankelijk strijd leverde om de macht, maar vervolgens door overleg en goed bestuur zorgde voor vrede (Pax Romana/Pax Augusta), stabiliteit en welvaart, waardoor handel en economie bloeiden. Dat de inauguratie van Huydecoper ook nog in augustus plaatsvindt, is een aardige bijkomstigheid.
In de zeventiende eeuw was men niet wars van toespelingen op personen, mythologische figuren, plaatsen, gebeurtenissen e.d. uit de klassieke oudheid. Zo wordt in bovengenoemde ‘Blyde inkomst’ opgemerkt dat Maria de Medicis, telg uit het geslacht van de keizers van het Heilige Roomse Rijk (‘Roomse Rijk’ gezien als opvolger van het Romeinse rijk), op reis is in augustus, de maand genoemd naar de grote Romeinse keizer. En, dat zij in deze maand augustus op weg is naar Amsterdam, de ‘stad met de keizerskroon’, geschonken door haar voorvader uit hetzelfde keizerlijke geslacht.
Hen. Winter sculpsit: gegraveerd door Hendrik Winter. In de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) is het volgende over hem te vinden: ‘een nog onvermeld kunstgraveur die, in het midden der XVII. eeuw, … te Utrecht bloeide.’ Zijn hoofdwerk is een zeer grote prent, Trajectum ad Rhenum triumphans, met onder meer afbeeldingen van de steden in de provincie Utrecht en honderden wapens van Stichtenaren.
Genoemd wordt ook ‘…de zeldzame prent, voorstellende De Huldiging van Johan Huydecoper, als Heer van Maarseveen, daar de Schout hem een Eerebeker aanbiedt enz.; vol figuren, ten voeten uit, in eene zaal van het Regthuis afgebeeld.’