Geschiedenis van de gereformeerde kerk in Tienhoven. Na jarenlange leegstand gered van de sloop

48e jaargang (bladzijde 61) nr.2 / IN: Periodiek HKM

Plot

Geschiedenis van de gereformeerde kerk in Tienhoven
Na jarenlange leegstand gered van de sloop

Jan Boesen

De Nederlandse Hervormde Kerk was sinds 1816 de naam voor de Nederduits(ch)e Gereformeerde Kerk die tijdens de Tachtigjarige Oorlog de officiële kerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was geworden. Vanaf 1887 splitst de Nederlandse Hervormde Kerk zich in een hervormd en gereformeerd deel. De eerste naam was Doolerende Gemeente en ging dus mee met de Doleantie, ontketend door ds. Abraham Kuyper. Pas later kreeg deze afscheiding de naam gereformeerd (opnieuw gevormd). Deze afscheiding was in feite een reactie op de door koning Willem I geïnitieerde nieuwe kerkorde, die de Dordtse Kerkorde uit 1618/19 ging vervangen. Bij de Doleantie (afgeleid van het Latijnse dolere, klagen) keerden de gereformeerden weer terug naar dit oude reglement.

Gereformeerde gemeente in Tienhoven
In 1886 wordt ds. K.G.M. Westerbeek van Eerten predikant in Tienhoven; hij wordt de stichter van de Gereformeerde Kerk aldaar. De gemeente telde al snel vierhonderd leden, een groot deel van de plaatselijke Hervormde Gemeente. Rond 1900, toen de kerk ten gevolge van een landelijke kerkenfusie al acht jaar lang Gereformeerde Kerk heette, waren het er al ongeveer vijfhonderd. De stap van de predikant en zijn medestanders in de kerkenraad viel niet bij iedereen in de smaak:
‘Zo gebeurde het hier, dat het dak der pastorie op een zondagavond na kerktijd met steenen werd beworpen. De kerkeraad bleef bij den pastor tot ongeveer half twaalf uur. Toen hield het op en het was stil geworden, zodat nu gerekend werd, dat de storm over was. Maar midden in den nacht, zoo tegen twee uur, werd de pastorie opnieuw met stenen bewerkt. Nu niet slechts het dak. Neen, de ruiten van de slaapkamer van de dominee werden ingegooid. De ijzeren bout die voor de blinden was, werd losgerukt. De stenen vielen voor het bed waar hij sliep. Zelfs werd er geschoten. Geen wonder dat de jonge predikant dacht, dat zijn laatste uur geslagen was. Ge kunt u voorstellen dat het nu niet zoo heel lang meer duurde, of de predikant verliet de (hervormde) pastorie. Hij nam met zijn zuster, die toen bij hem was, intrek bij broeder Loenen. Daar hebben ze geruimen tijd geleefd.’
Het hervormde kerkgebouw en de bijbehorende pastorie op nummer 62 werden aan de dolerenden ontnomen, zodat de rond vierhonderd gemeenteleden op zoek moesten naar een nieuwe locatie voor hun kerkdiensten.

Een nieuw kerkgebouw
Van Gerrit van Ettekoven werd op 24 september 1887 aan de Laan van Niftarlake voor f 900 een stuk land gekocht, waarop nu nog steeds de voormalig gereformeerde kerk en pastorie staan. Daar kon op 25 november van hetzelfde jaar al een noodkerk in gebruik genomen worden waarbij vijfhonderd mensen aanwezig waren. Vanaf half juni tot 25 november 1887 werden de kerkdiensten gehouden in het achterhuis van ouderling Dirk Loenen, die tevens veehouder was.
Over het verblijf in het achterhuis van ouderling Loenen schreef ds. Westerbeek van Eerten: ‘Wij hebben stoffe te over om den Heere te danken, daar de gemeente metterdaad toont niets te lief te hebben voor ’s Heeren dienst. In de godsdienstoefening van zondag 23 oktober [1887] werd voor de tweede maal een som van 1.200 gulden gecollecteerd voor den bouw van de noodkerk; deze vordert goed, maar ondanks het gemis van het kerkgebouw gaat de schare nu evenwel verheugd op.’
Ook al was het een noodkerk, de fundamenten waren zo goed dat ze 75 jaar lang het gebouw hebben gedragen. Pas bij de verbouwing van 1964/65 is er een nieuwe fundering gelegd.
In 1888 wordt er besloten een pastorie naast de kerk te bouwen voor een bedrag van f 5.555. Ds. Westerbeek van Eerten moest in 1890 zijn werk temperen en op 65-jarige leeftijd is hij in een inrichting voor geesteszieken gestorven.
In 1906 wordt de kerk door K. Pieneman uit Maarsseveen gerestaureerd, waarschijnlijk omdat de noodkerk toch enigszins provisorisch in twee maanden tijd was gebouwd. De architect was R. Rijksen (1854-1924) die in Utrecht verschillende gebouwen in Jugendstil ontwierp, waaronder apotheek De Liefde (Voorstraat 6). Er werd een kerktoren aangebouwd en de voorgevel werd gewijzigd. Twee nieuwe kleine deuren naast de grote hoofddeur verschaften toegang tot de toren en een kleine bergruimte. De kansel verschoof naar het midden op de westzijde en er werd een cementen vloer gestort. Er werd tevens een verdieping op de consistorie gebouwd, waardoor men het orgel kon bereiken dat naar de achterzijde was verplaatst om meer ruimte te creëren. Tijdens de bouw moest de kerktoren vanwege een slechte constructie weer worden afgebroken tot op één meter hoogte en opnieuw gebouwd; een strop van f 1.500 die de aannemer nooit heeft kunnen verhalen. Bij ingebruikneming van de kerk in 1907 bleken echter tot ontsteltenis van de kerkgangers de muren af te geven. De muren werden opnieuw gesausd, maar daarmee werd het euvel niet verholpen.

Een kwestie
In 1926 ontstond er in de Gereformeerde Kerken in Nederland een discussie over de interpretatie van de Bijbel. Deze discussie ging over de vraag hoe het eerste boek Genesis geïnterpreteerd moesten worden. Hierin wordt het paradijs beschreven en de manier waarop Adam en Eva door een slang verleid worden. Ds. J.G. Geelkerken, die in Amsterdam-Zuid predikte, bestreed de opvatting dat deze teksten letterlijk moesten worden opgevat. In de Synode van Assen in 1926 werd ds. Geelkerken hierdoor gedwongen om de Gereformeerde Kerken te verlaten. Ds. E.L. Smelik (1900-1985), die sinds een jaar predikant in Tienhoven was, schaarde zich aan zijn zijde waarop hem hetzelfde lot trof. Met een deel van de Tienhovense gemeente sloot hij zich daarop aan bij de Gereformeerde Kerken in Nederland in Hersteld Verband. Wederom werd er toen in een boerderij kerk gehouden en wel in de stal van J. Verhoeff. Later zijn zij in een houten kerkje, De Gele Kerk, gaan kerken. Ook het kerkverband ging zo heten en wel door de naam van ds. Geelkerken en bovendien doordat de binnenwanden van het gebouwtje enigszins geel geverfd waren. Het kerkverband werd in 1946 opgeheven omdat men als geheel overging naar de Nederlandse Hervormde Kerk.

Voortgezette bouwwerkzaamheden
In 1924/25 wordt het voorportaal aan de kerk gebouwd en krijgt de kerk een nieuwe, houten vloer. Ook gaat de kansel naar de achtergevel en verdwijnt de bergruimte aan de voorzijde. J. de Bruin uit Breukelen voert het werk uit. Dit portaal is echter zo slecht aangehecht aan de voorgevel, dat het later een voortdurende lekkagebron is geworden. In 1930 wordt de houten balustrade waarop de torenspits rust, vervangen door een gewapend betonnen constructie. Deze torenspits deed tijdens de aanvang van de Tweede Wereldoorlog dienst als uitkijkpost waar beurtelings burgers de wacht hielden.
In 1946 wordt de kap van de kerk voorzien van twee mooie booggewelven. Echter, hiervoor moesten de verbindingen tussen het dak worden doorgezaagd, waarop de kap de zijmuren naar buiten drukte en het dak ging doorbuigen. Er zijn dikke balken over het dak aangebracht waarop de kap rust. In 1952 worden er nieuwe leien gelegd op de torenspits. Er worden meerdere ramen dicht gemetseld en de twee deuren naast het voorportaal worden weggehaald, waardoor het aanzicht van de kerk aanzienlijk wordt versoberd.
In 1959 krijgt de kerk nieuwe glas-in-loodramen en verslechtert de algemene toestand van de kerk door scheuren in de muren. In die tijd wordt ook de pastorie naast de kerk afgebroken en in 1960 opnieuw gebouwd. Daarom wordt er in 1961 door ds. Tjalling Doesburg aangevangen met restauratie van de kerk die in 1964/65 wordt uitgevoerd. De kerktoren blijft staan, maar de rest van de kerk wordt tot op één m hoogte afgebroken en opnieuw opgebouwd. Ook wordt er een nieuwe, betonnen brug gebouwd en het interieur vervangen met 250 zitplaatsen. Totale kosten: f 176.281 onder meer gefinancierd door milde gaven van bijna 350 gemeenteleden.
Vanaf de jaren zeventig is er gewerkt aan de éénwording van de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Kerk; vooral in het jeugdwerk ontstond een nauwe samenwerking. Vanaf 2001 is er feitelijk een federatie die in 2004 uitmondt in een fusie. De kerk zal dan Protestantse Kerk Nederland (PKN)-Tienhoven heten. De gereformeerde kerk wordt dan gesloten. Toen de kerk in 2020 aan de auteur van dit artikel werd verkocht, kwam er een einde aan de bazaar en rommelmarkt die elke tweede zaterdag van de maand werden verzorgd door vrijwilligers van de gemeente..

Verkoop van de gereformeerde kerk
In juli 2016 werd door het Kerkgenootschap Protestantse Gemeenschap te Tienhoven de gereformeerde kerk met pastorie onder voorbehoud verkocht aan de Dutch Housing Company (DHC), projectontwikkelaar te Den Haag. Tijdens een bijeenkomst van de Bewonersvereniging Tienhoven & Oud-Maarsseveen (BTOM) werd een maquette getoond van vier grote, tien meter hoge woningen. Door een aantal omwonenden is toen een actiegroep gestart om hiertegen te strijden. Zij waren van mening dat zo’n groot bouwproject helemaal niet past in het dorpse karakter van Tienhoven en bovendien in strijd is met het door de gemeente geaccordeerde Beeldkwaliteitkader Tienhoven, Oud-Maarsseveen en de Dorpsvisie Tienhoven, Oud-Maarsseveen, Maarsseveen-Molenpolder en Bethunepolder. Meerdere gesprekken met de kerk en DHC, flyers, een enquête en artikelen in de krant volgden.
Op uitnodiging van de gemeente konden enkele omwonenden toetreden tot een klankbordgroep, maar dat heeft slechts twee vergaderingen geduurd. Er werd toen besloten uit de klankbordgroep te stappen. Er kon alleen worden gesproken over de uitvoering, maar niet over de invulling van het bouwplan; dat plan stond namelijk al lang vast. Na een vergeefse zienswijze-procedure, met overigens ruime opkomst, zat er niets anders op dan in juli 2018 een beroepsschrift in te dienen bij de Raad van State. Op 17 oktober 2019 namen vijf bewoners, waaronder de auteur van dit artikel, deel aan de hoorzitting. Echter, enkele weken voor de uitspraak van de Raad van State, besloot de DHC in december 2019 om onbekende redenen zich terug te trekken. Vervolgens kwamen de kerk en de pastorie opnieuw te koop.

Gered
Om zelf controle te krijgen over wat er op het perceel en in het bijzonder met de kerk zou gaan gebeuren, heeft de auteur van dit artikel toen de kerk met pastorie gekocht.
En de uitspraak van de Raad van State? Die kwam een week later. Alle bezwaren waren verworpen, waarmee het bestemmingsplan om vier huizen op perceel Laan van Niftarlake 40-42 te bouwen was vastgesteld. Met de aankoop zullen deze plannen nooit worden gerealiseerd. Het AD Utrecht kopte: ‘Anne’s Kerk door inwoners gered van de sloophamer.’ Hiermee werd gerefereerd aan het feit dat de foto van de gereformeerde kerk in Tienhoven (om onbekende reden) boven het bed van Anne Frank hing. Inmiddels is de pastorie verkocht en zal de kerk worden verbouwd tot oranjerie voor privégebruik. Op 17 oktober 2020 gaf de gemeente toestemming met de volgende onderbouwing: ‘…dat de kerk geen cultuurhistorische bescherming van welke planologische soort dan ook geniet, maar vanwege haar verleden en de kenmerkende toren wel zeker van belang is voor de Tienhovense gemeenschap. Tevens valt te prijzen dat de kerk door de verbouwing een opfrisbeurt krijgt en blijft dienen als kenmerkend gebouw in Tienhoven.’

Bronnen
Ds. Tj. Doesburg, Plakboek Kerkbouw Tienhoven (1965).
Ds. Tj. Doesburg, De Kerkbouw der Gereformeerde Kerk te Tienhoven (U) (1966).
Ds. W.J.A. van ’t Einde, ‘Tienhoven in oude ansichten-Geschiedenis (1976)’, op: Website Protestantse Kerk Tienhoven (www.kerktienhoven.nl)
1624-1974, 350 jaar Kerk in Tienhoven, in: Nederlandse Historiën (Berkel en Rodenrijs 1974).
H.J.Ph.G. Kaajan, Smelik, ‘Evert Louis (1900-1985)’, in: Biografisch Woordenboek van Nederland (2010). Zie ook: http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn4/smelik (12-11-2013)
Mathijs Steinberger, ‘Annes kerk door inwoners gered van de sloophamer’, in: Algemeen Dagblad (31 januari 2020).

Onderschriften
1. Een ingekleurde ansichtkaart uit 1913 met de gereformeerde gerk en de toenmalige pastorie. De kerktoren heeft meerdere ramen en de kerktoren heeft een hekwerk rondom het open stuk. De voorgevel heeft een groot kerkraam en er is nog geen voorportaal aanwezig. Samen met de gevel van de pastorie is het een prachtig gezicht en erg jammer dat dit aanzicht is verdwenen. In bezit van Leunis Volmer, Tienhoven.
2. De kerk na de verbouwing van 1924/25 met een nieuw aangebouwd voorportaal. Uit: Het plakboek Kerkbouw Tienhoven van Ds. Tj. Doesburg (1965).
Uit: het plakboek Kerkbouw Tienhoven van Ds. Tj. Doesburg (1965).
3. Interieur van de gereformeerde gerk na de verbouwing in 1924/25. Uit: het plakboek Kerkbouw Tienhoven van Ds. Tj. Doesburg (1965).
4. Na de verbouwing van 1964/65. De toren is blijven staan, maar de rest van de kerk is afgebroken en volledig opnieuw opgebouwd. De pastorie was al in 1960 opnieuw gebouwd.


Streamer
Om controle te krijgen over wat er op het perceel en in het bijzonder met de kerk zou gaan gebeuren, heeft de auteur van dit artikel de kerk met pastorie gekocht.