De klokkenvordering van de Heilig Hartkerk

49e jaargang (bladzijde 54) nr.2 / IN: Periodiek HKM

Plot

De klokkenvordering van de Heilig Hartkerk

Wally Smits

Onlangs vroeg een trouwe lezer van ons Periodiek mij of ik wist of in de Tweede Wereldoorlog de klokken van de Heilig Hartkerk in het centrum van het dorp ook gevorderd waren. Een duidelijk antwoord moest ik hem toen schuldig blijven, maar ik beloofde hem het uit te zoeken.

Geen monumentale klokken
Ik ben daarbij natuurlijk ‘bij het begin begonnen’. In het Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen in Breukelen bevindt zich het complete archief van de katholieke parochie in Maarssen-Dorp. Dat leek me een goed beginpunt in de zoektocht naar de klokken en inderdaad bleek daar documentatie te vinden over het maken van de klokken voor de in 1885 gebouwde kerk. 1)
Klokkengieterij Petit en Fritsen uit Aarle-Rixtel kreeg opdracht voor het gieten van de klokken voor de nieuwe kerk. De kosten waren f 2.212,75. In 1931 werden deze twee klokken weer ingeleverd bij Petit en Fritsen en werden er drie nieuwe klokken geleverd: één van maar liefst 1275 kilogram in de slagtoon e, één van 725 kilogram met de slagtoon g en de kleinste woog 500 kilogram en had als slagtoon a. Bij elkaar hing er maar liefst 2,5 ton aan klokken in de toren. Helaas heeft men maar 12 jaar van deze klokken kunnen genieten.

De vordering
In juli 1942 - we zitten al halverwege de Tweede Wereldoorlog en de bezetting begint erg pijnlijk te worden - kwam van Reichskommissar Seys-Inquart de verordening VO79/1942, waarin stond dat voorwerpen waarin koper, lood, tin, nikkel of een legering daarvan verwerkt waren, aangemeld moesten worden bij de ‘Rüstungsinspektion’ ten behoeve van de Duitse oorlogsindustrie. ‘Aangemeld’ was in dit geval een eufemisme voor ‘dat ben je kwijt’.
In de winter van 1942/43, om precies te zijn op dinsdag 23 februari 1943, werden de aangemelde klokken inderdaad gedemonteerd door de firma Meulenberg uit Venlo en de dag erop op transport gesteld.
Van vrijwillig aanmelden was overigens geen sprake; Meulenberg werkte gewoon zijn lijst af. Al op 22 februari had ‘Ploeg 9’ van Meulenberg de 640 kilo zware klok uit de hervormde kerk gedemonteerd en naar de Breedstraat gebracht in afwachting van verder transport. 2) De r.-k.-kerk kreeg bij de ‘inlevering’ van de klokken netjes een ontvangstbewijs, maar veel waarde had dat niet; de klokken zijn nooit meer teruggevonden.
NSB-er P. J. Meulenberg uit Venlo, die de bijnaam ‘Klokken-Peter’ zou krijgen - hij noemde zich ‘Generalunternehmer des Sonderreferates Metalmobilisierung’ - werd van het ophalen van de duizenden inbeslaggenomen klokken schatrijk, hetgeen hem na de oorlog op een eis van 20 jaar gevangenis kwam te staan, mede omdat hij ook goed had verdiend aan de aanleg van het door de Duitsers gebruikte vliegveld bij Venlo. Hij hoefde, zoals zo velen, die straf maar voor een klein deel uit te zitten. 3)
Klokken die erg oud waren, kregen de ‘M’ van monument opgeschilderd en zouden niet omgesmolten worden. Niet in alle gevallen lukte dat, anders had de stokoude klok van de Nederlandse hervormde kerk er nu nog gehangen, want dat was een ‘M’-klok. De klokken van de Heilig Hartkerk uit 1931 vielen natuurlijk niet in deze categorie en werden dan ook nooit meer teruggevonden. Op 25 februari werden de klokken van Loenen, Breukelen en Maarssen naar een depot in Utrecht afgevoerd.
Het bleef echter niet alleen bij de zware klokken van de Nederlandse kerken. In mei 1943 kwam dezelfde Ploeg 9 weer in de Vechtstreek voor het kleinere werk. In Zuilen werd de Oranjekerk - dat die naam in 1943 nog gebruikt mocht worden is alleen al een wonder - aan de Amsterdamsestraatweg beroofd van zijn klok, Slot Zuylen raakte zijn slechts 30 kilo zware klok ook kwijt en Zuilenburg verloor een klok van 29 kilo. In Maarssen viel ook nog wat kruimelwerk te halen: bij Herteveld, Straatweg 19, werd een klokje van 19 kilo gevorderd en Vechtoever moest zijn klokje van 30 kilo inleveren, evenals vermoedelijk Gansenhoef met zijn miniklokje van 22 kilo. 4) Om redenen die vermoedelijk met het onderstaande te maken hebben, stond op de verzamellijst van klokken in de provincie Utrecht bij het slechts 150 kilo zware klokje van de kerk in Tienhoven: ‘Blijft’.

Alarmklokken
Kerkklokken dienen vanouds niet alleen om de tijd aan te geven of de gelovigen op te roepen tot de kerkgang, maar ook als alarmklokken in tijden van nood. Om die functie alsnog veilig te stellen, kregen de kerken een paar maanden later toch nog een aanzienlijk kleiner klokje om de functie van alarmklok te vervullen. Deze klokken werden door dezelfde Meulenberg ingehangen. Al op 5 april krijgt Breukelen een klok van 80 kilo uit Utrecht om als alarmklok te dienen; de katholieken aldaar moesten tot 28 mei wachten op een klokje van 37 kilo. Deze klok kwam uit Weert. Zowel in Loenen als in Breukelen spreekt men in de dagrapporten van het ophangen van ‘een Limburgs klokje’. Het kerkje in het hedendaagse Oud-Zuilen kreeg er één ‘ingehangen’ van 39 kilo die uit Venray kwam en de langs de Amsterdamsestraatweg staande Oranjekerk kreeg een 87 kilo zwaar klokje uit Venlo. In Maarssen was als eerste de Nederlandse hervormde kerk aan de beurt. Op 5 mei kregen zij een klok van 144 kilo uit de hervormde kerk te Gennep. In de katholieke kerk werd een klok ingehangen van slechts 70 kilo uit Venlo. Uit het dagrapport blijkt dat dit klokje geen gift uit Venlo was. Het klokje was afkomstig van het klooster Klein Bethanië te Venlo. Dit klooster van de Dominicanessen werd in februari 1941 gevorderd door de ‘Flughafen Betriebs Kompanie’ van de nachtjagers die op vliegveld Venlo gestationeerd was. Hier werden Duitse manschappen gelegerd. Meulenberg, die ook op het vliegveld werkzaamheden verrichtte, heeft de klok daar gedemonteerd en in de Maarssense katholieke kerk volgens de rapporten ‘ingehangen’. Of deze zogenaamde alarmklokken na de oorlog zijn geretourneerd naar de wetmatige eigenaren, is mij niet bekend.

Nieuwe klokken
Ondanks naspeuringen na de oorlog bleven de klokken spoorloos. Al vrij snel werden er plannen gemaakt voor de aanschaf van nieuwe klokken voor de Heilig Hartkerk. In april 1946 al werd een fancy fair gehouden voor de aanschaf van nieuwe klokken. Met een rijksbijdrage van de ‘Maatschappij tot financiering van het Nationaal Herstel N.V.’ kon voor de prijs van f 14.842,88 door dezelfde firma Petit en Fritsen overgegaan worden tot het gieten van drie nieuwe klokken: één klok van 1525 kilogram in de toon dis, één klok van 1050 kilo in de toon f en één van 700 kilo in de toon g. Bij elkaar wogen zij liefst 700 kilo zwaarder dan hun voorgangers en dat in een tijd dat aan alles gebrek was. De symbolische waarde ervan werd op de eerste plaats gesteld. De plechtige inwijding vond plaats op 2 februari 1947 en de klokken doen tot nu toe op de hele, halve en soms op de kwart uren ter ondersteuning van het carillon nog steeds van zich horen.

Noten
1. RHCVV, toegang 1096, RK parochie Maarssen, inv. nr. 272.
2. NIOD, toegang 177, dossier Meulenberg inv. nr. 53
3. Meulenberg heeft bij het NIOD zelfs een eigen dossier: Toegang 177, P.J. Meulenberg 1940-1944. Ik heb inv. nr. 40 en 41 voor deze alinea gebruikt.
4. Zie noot 2. In de dagrapporten staat als adres Zandpad 30, Gansenhoef heeft echter als huisnummer 29.



Onderschrift afbeeldingen

Afbeelding 1
Foto van de klokken op de vrachtwagen van de firma Meulenberg. Peter Meulenberg was tijdens de vorderingen lid van de NSB en heeft goed verdiend aan de vorderingen. Bron Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen.

Afbeelding 2
Hetzelfde beeld: de klokken hebben de nacht doorgebracht in het voorportaal van de kerk. In beide gevallen is de foto genomen vanuit een bovenwoning aan de Breedstraat.

Afbeelding 3
Drie ontvangstbewijzen voor de gevorderde klokken d.d. 23 februari 1943. Bron Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen, RK-parochie Maarssen, inv. nrs. 272 en 274.

Afbeelding 4
Werkbriefjes van het inhangen van de alarmklokken. De herkomst van de klokken staat erop genoteerd. Voor de hervormde kerkvoogdij tekende secretaris J. Verweij voor ontvangst en voor de katholieken pastoor Rientjes. Bron NIOD, toegang 177, dossier Meulenberg inv. nr. 273

Afbeelding 5
De heer Ton Martens, die dit artikel vóór publicatie heeft gelezen, heeft de moeite genomen om naar de klokkenzolder te klimmen om een aantal foto’s te maken. Op deze klok staat: ANNO 1943 TRIBUS CAMPANIS RAPTIS (vertaald: 1943, HET JAAR WAARIN DE DRIE KLOKKEN ZIJN GEROOFD) en vervolgens het jaartal 1946 (het jaar van het gieten van de nieuwe klokken). Interessant detail is dat in tegenstelling tot de heer Ton Martens de kerkelijke autoriteiten in februari 1947 niet het plan hadden om de trappen naar de klokkenzolder te beklimmen, maar de wijding vond beneden in de kerk plaats. Vertaling Latijnse tekst Ton Simonis, Foto Ton Martens.

Afbeelding 6
AD, Anno Domini, 1946 is het jaar waarin de nieuwe klokken werden gegoten door de firma Petit en Fritsen, de inwijding vond plaats op 3 februari 1947. Foto Ton Martens.

Streamer
‘Aangemeld’ was in dit geval een eufemisme voor ‘dat ben je kwijt’